શોપિંગ ક્રેઝ અને મગજમાં ડોપામાઇનનો ખેલઃ આવેગજન્ય ખરીદી પર બ્રેક લગાવશે આ ૩ દિવસનો કૂલિંગ પીરિયડ
આજના આધુનિક અને ઝગમગાટથી ભરેલા ઈ-કોમર્સ યુગમાં ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે સતત નવાનવા સેલ, ડિસ્કાઉન્ટ અને ઓફર્સનો મારો ચાલતો રહે છે. સોશિયલ મીડિયા સ્ક્રોલ કરતી વખતે કે ઓનલાઈન શોપિંગ એપ્સ જોતી વખતે ઘણીવાર આપણને એવી વસ્તુઓ ખરીદવાની તીવ્ર ઈચ્છા થાય છે, જેની વાસ્તવમાં આપણને કોઈ જરૂર હોતી નથી. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને ‘આવેગજન્ય ખરીદી’ અથવા ઇમ્પલ્સિવ બાયિંગ કહેવામાં આવે છે. આ આદત દેખાતી નાની છે, પરંતુ મહિનાના અંતે તે વ્યક્તિના કમાયેલા પૈસા પર મોટો ધાડ મારે છે. આ આર્થિક નુકસાનથી બચવા અને બિનજરૂરી ખર્ચાઓ પર પૂર્ણવિરામ મૂકવા માટે વૈશ્વિક નાણાકીય નિષ્ણાતો ‘૭૨-કલાકનો નિયમ’ (72-Hour Rule) અપનાવવાની ભારપૂર્વક સલાહ આપે છે. પર્સનલ ફાઇનાન્સ મેનેજમેન્ટનો આ નિયમ જેટલો સરળ છે, તેટલો જ તે નાણાકીય સુરક્ષા આપવા માટે સુપરહિટ છે.
ખરીદી પાછળનું મનોવિજ્ઞાન અને ૭૨ કલાકનો ગણિત
માનસિક અને નાણાકીય ક્ષેત્રે થયેલા અસંખ્ય વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે, મનુષ્યના મગજ દ્વારા લેવાતા ખરીદીના લગભગ ૮૦ ટકા નિર્ણયો જરૂરિયાત પર નહીં, પરંતુ ત્વરિત લાગણીઓ અને ઉત્તેજના પર આધારિત હોય છે. જ્યારે પણ આપણે ઓનલાઈન કોઈ આકર્ષક ગેજેટ, સ્ટાઇલિશ કપડાં કે મોંઘી લક્ઝરી વસ્તુ જોઈએ છીએ, ત્યારે મગજમાં તરત જ ‘ડોપામાઇન’ (Dopamine) નામના હેપ્પી હોર્મોનનું સ્તર અચાનક વધી જાય છે. આ હોર્મોન આપણને તે વસ્તુ તાત્કાલિક ખરીદીને ક્ષણિક આનંદ મેળવવા માટે મજબૂર કરે છે.
૭૨-કલાકનો નિયમ બરાબર આ જ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્થિતિ પર બ્રેક લગાવવાનું કામ કરે છે. આ નિયમ મુજબ, જ્યારે પણ તમને તમારી મૂળભૂત જરૂરિયાતો (જેમ કે અનાજ, દવા કે દૈનિક ઉપયોગની વસ્તુઓ) સિવાયની કોઈ બિનજરૂરી કે મોંઘી વસ્તુ ખરીદવાનું મન થાય, ત્યારે તેને તરત જ ખરીદવાને બદલે ફરજિયાતપણે ૩ દિવસ એટલે કે ૭૨ કલાક સુધી ખરીદી મુલતવી રાખો. આ ૩ દિવસના ‘કૂલિંગ પીરિયડ’ (Cooling Period) દરમિયાન મગજની તે ત્વરિત ઉત્તેજના અને ડોપામાઇનનો પ્રભાવ ધીમે-ધીમે એકદમ શાંત થઈ જાય છે. પરિણામે, તમારું મન લાગણીઓના વહેણમાંથી બહાર આવીને તાર્કિક, વાસ્તવિક અને વ્યવહારિક રીતે વિચારવા માટે સક્ષમ બને છે.
રોજિંદા જીવનમાં આ નિયમ લાગુ કરવાની સરળ રીત
આ નિયમને તમારા જીવનનો હિસ્સો બનાવવો અત્યંત સરળ છે. જ્યારે પણ તમે ઓનલાઈન કોઈ મોંઘી કે બિનજરૂરી વસ્તુ જુઓ, ત્યારે સીધા ‘બાય નાવ’ (હમણાં ખરીદો) ના ઓપ્શન પર જઈને પેમેન્ટ કરવાને બદલે, તે વસ્તુને તમારી વિશલિસ્ટ (Wishlist) અથવા શોપિંગ કાર્ટમાં એડ કરી દો. ત્યારબાદ તે એપ્લિકેશનને બંધ કરી દો અને આગામી ત્રણ દિવસ સુધી તેને જુઓ પણ નહીં.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળ્યું છે કે ૭૨ કલાક પૂરા થતાં સુધીમાં કાં તો ગ્રાહક તે વસ્તુ વિશે સંપૂર્ણપણે ભૂલી જાય છે, અથવા તો તેને આંતરિક રીતે ઊંડો અહેસાસ થાય છે કે આ વસ્તુ વગર પણ તેનું જીવન ખૂબ જ આરામથી અને સુખરૂપ ચાલી શકે તેમ છે. આ પ્રક્રિયાથી આવેગમાં આવીને થતો બિનજરૂરી ખર્ચ આપમેળે જ અટકી જાય છે.
લાંબા ગાળાના આર્થિક લાભો અને વેલ્થ ક્રિએશન
આ ૭૨-કલાકનો નિયમ માત્ર તમારા બેંક એકાઉન્ટમાંથી પૈસા વપરાતા અટકાવતો નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે તમારા જીવનમાં એક અત્યંત શિસ્તબદ્ધ નાણાકીય વર્તન (Financial Discipline) નું સિંચન કરે છે. આ નિયમની મદદથી દર મહિને બચાવેલા હજારો રૂપિયાનો ઉપયોગ તમે તમારા ઉજ્જવળ ભવિષ્યના આયોજન માટે કરી શકો છો.
આ બચેલા નાણાંની મદદથી તમે કોઈપણ આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરવા માટે એક મજબૂત ‘ઇમરજન્સી ફંડ’ તૈયાર કરી શકો છો, અથવા તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) દ્વારા રોકાણ કરીને લાંબા ગાળે મોટી સંપત્તિનું સર્જન કરી શકો છો. જો તમારા પર કોઈ જૂનું દેવું કે લોન હોય, તો આ બચેલી રકમથી તમે તેની વહેલી ચૂકવણી કરીને દેવામુક્ત જીવન જીવી શકો છો. નાણાકીય આઝાદી મેળવવા તરફ આ એક નાનું પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી કદમ છે.
