માતા સિંગાપોરમાં, પિતા ભારતમાં! 4 વર્ષના બાળકની કસ્ટડી પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો

By
Halima Shaikh
Halima Shaikh is a talented Gujarati content writer at Satya Day News, known for her clear and compelling storytelling in the Gujarati language. She covers a...
6 Min Read

બાળકની કસ્ટડી પર માતાનો પ્રથમ અધિકાર! સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કરી દીધા નિયમો

દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે બાળકની કસ્ટડી (કબજા) અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે અપરિણીત માતા-પિતાથી જન્મેલા સગીર બાળકની કસ્ટડી પર માતાનો પ્રથમ અને વધુ મજબૂત દાવો રહેલો છે. લગ્ન ન થયા હોવાને કારણે કે કોઈ ચોક્કસ કાયદાની જોગવાઈઓ આગળ ધરીને માતાના આ પ્રાથમિક અધિકારને નકારી શકાય નહીં. જસ્ટિસ એન. કોટિશ્વર સિંહ અને જસ્ટિસ એન. વી. અંજારિયાની ખંડપીઠે એક વ્યસ્ત વકીલ પિતાને તેમના ચાર વર્ષના પુત્રની વચગાળાની કસ્ટડી સિંગાપોરમાં રહેતી તેની જર્મન માતાને સોંપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટે માન્યું કે બાળકના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય અને યોગ્ય ઉછેર માટે માતા સાથે સિંગાપોર જવું તેના હિતમાં વધુ યોગ્ય રહેશે, જ્યાં માતાએ તેના શિક્ષણ માટે નક્કર વ્યવસ્થા કરી છે અને તે બાળકને વધુ વ્યક્તિગત સમય આપી શકે તેમ છે.

Law.jpg

- Advertisement -

પિતાની વ્યસ્તતા અને બાળકને મળતો વ્યક્તિગત સમય

આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે જોકે માતા અને પિતા બંને બાળકની સંભાળ રાખવા માટે સક્ષમ છે, પરંતુ માતાની ઉછેરની યોજના વધુ વાસ્તવિક અને બાળક માટે ફાયદાકારક છે. ખાસ કરીને માતાએ બાળકના શિક્ષણ પ્રત્યે સક્રિય પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે અને તેની સાથે સમય વિતાવવા માટે પોતાના કામના કલાકોમાં ફેરફાર કરવાની સુગમતા પણ મેળવી છે. બીજી તરફ, બાળકના પિતા એક અત્યંત સફળ અને વ્યસ્ત વકીલ છે, જેમની લો ફર્મમાં લગભગ ૫૩ જેટલા સહયોગીઓ કામ કરે છે અને તેઓ દેશના અનેક શહેરોમાં પ્રેક્ટિસ કરે છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે આવા વ્યસ્ત શેડ્યૂલને કારણે પિતાએ બાળકની રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સંબંધીઓ અને આયા (નેની) પર વધુ પડતો આધાર રાખવો પડશે. ખંડપીઠે ટિપ્પણી કરી કે, “અમે સારી રીતે જાણીએ છીએ કે એક વ્યસ્ત વકીલ પરિવારના સભ્યો માટે કેટલો મર્યાદિત સમય ફાળવી શકે છે. આ કિસ્સામાં પરિવારનો સભ્ય કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિ નથી, પરંતુ ચાર વર્ષનું ખૂબ જ ચંચળ અને ઊર્જાવાન બાળક છે, જેને ઘણા વધુ વ્યક્તિગત ધ્યાનની જરૂર છે.”

નાના બાળકની જરૂરિયાતો અને માતાની કામ કરવાની સુગમતા

સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે નાના બાળકની જરૂરિયાતો અણધારી હોય છે અને તેના પર સતત ધ્યાન આપવું પડે છે—જેમ કે તેને શાળા માટે તૈયાર કરવું, હોમવર્કમાં મદદ કરવી અને તેની ઈતર પ્રવૃત્તિઓમાં સાથે રહેવું. પિતાએ દાવો કર્યો હતો કે તેમનું શેડ્યૂલ લવચીક છે, પરંતુ કોર્ટે શંકા વ્યક્ત કરી કે શું તેઓ માતા જેટલો ગુણવત્તાયુક્ત સમય બાળકને આપી શકશે ખરા? કોર્ટે કહ્યું કે કામના ભારણને કારણે પિતાએ માતા-પિતા તરીકેની મોટાભાગની જવાબદારીઓ બીજાઓને સોંપવી પડશે, જે બાળકના હિતમાં નથી કારણ કે બાળક પહેલેથી જ અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેનાથી વિપરીત, બાળકની માતા એક વીડિયો પ્લેટફોર્મમાં વાઇસ-પ્રેસિડેન્ટ તરીકે કાર્યરત છે. તેણે પોતાની કંપનીની વર્ક-ફ્રોમ-હોમ પોલિસી અને કંપનીની મંજૂરી કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી હતી, જે સાબિત કરે છે કે જ્યારે બાળક શાળાએ ન હોય ત્યારે તે પોતાની કામકાજની વ્યવસ્થા ગોઠવીને બાળકની સાથે હાજર રહી શકે છે.

- Advertisement -

શિક્ષણનું આયોજન અને નિમહાન્સ (NIMHANS) નો અહેવાલ

માતાની શૈક્ષણિક યોજનામાં પણ કોર્ટને ઘણું તથ્ય જણાયું. માતાએ સિંગાપોરની એક પ્રતિષ્ઠિત શાળામાં બાળકના પ્રવેશની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે અને જો ત્યાં પ્રવેશ ન મળે તો વૈકલ્પિક શાળાઓ પણ શોધી રાખી છે. તેણે શાળાઓ સાથે થયેલા પત્રવ્યવહાર અને ભરેલી ફીની વિગતો પણ કોર્ટમાં રજૂ કરી હતી. બાળકના શિક્ષણની તાતી જરૂરિયાત બેંગલુરુ સ્થિત નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરો સાયન્સિસ (NIMHANS) ના અહેવાલ પરથી પણ સ્પષ્ટ થઈ હતી. આ સંસ્થાએ માતા-પિતા અને બાળક બંનેનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. રિપોર્ટમાં બહાર આવ્યું કે બાળક લગભગ ચાર મહિનાથી ઔપચારિક શિક્ષણથી દૂર છે, જેના કારણે તેના વર્તનમાં સમસ્યાઓ ઊભી થઈ રહી છે. સંસ્થાએ વહેલી તકે બાળકનું શાળાકીય શિક્ષણ ફરી શરૂ કરવાની ભલામણ કરી હતી. આ ઉપરાંત, મૂલ્યાંકનમાં જણાયું કે બાળક જર્મન અને અંગ્રેજી ભાષા કડકડાટ બોલે છે અને થોડું હિન્દી પણ સમજે છે, જે માતા સાથેના તેના ગાઢ ભાષાકીય અને ભાવનાત્મક જોડાણને દર્શાવે છે.

law 2.jpg

સ્થિરતા ભૌગોલિક સ્થળથી નહીં, પરંતુ પ્રેમ અને સંભાળથી આવે છે

પિતાએ એવી દલીલ કરી હતી કે બાળકને સિંગાપોર લઈ જવાથી તે પોતાના પરિચિત વાતાવરણથી વિખૂટો પડી જશે. જોકે, કોર્ટે આ દલીલ ફગાવી દેતા કહ્યું કે આ ચાર વર્ષનું બાળક તેના શરૂઆતના વર્ષોમાં દિલ્હી, ગોવા, કોલકાતા અને જર્મની વચ્ચે મુસાફરી કરી ચૂક્યું છે અને તે હજુ એવી ઉંમરમાં છે જ્યાં તે સરળતાથી નવા વાતાવરણમાં ભળી શકે છે. કોર્ટે અત્યંત સંવેદનશીલ ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે બાળકના જીવનમાં સ્થિરતા માત્ર ભૌગોલિક સ્થળથી નથી આવતી, પરંતુ તેની આસપાસના લોકો, તેમના દ્વારા મળતા પ્રેમ, ધ્યાન અને રોજિંદી દિનચર્યામાંથી આવે છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કોઈપણ કાયદાકીય માળખા કે માતા-પિતાના અંગત અધિકારો કરતાં બાળકનું કલ્યાણ હંમેશા સર્વોપરી રહેવું જોઈએ.

- Advertisement -

પિતાના અધિકારોની સુરક્ષા માટે કોર્ટની કડક શરતો

માતાને વચગાળાની કસ્ટડી આપવાની સાથે સુપ્રીમ કોર્ટે પિતાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે કડક શરતો પણ મૂકી છે. કોર્ટે માતાને આદેશ આપ્યો છે કે બાળકને ભારતની બહાર લઈ જતા પહેલા તેણે ત્રણ અઠવાડિયાની અંદર સિંગાપોરની સક્ષમ કોર્ટમાંથી ‘મિરર ઓર્ડર’ (સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશોને માન્ય રાખતો સ્થાનિક કોર્ટનો હુકમ) મેળવવો પડશે. વધુમાં, આ વચગાળાની વ્યવસ્થાનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે માતાએ કોર્ટમાં ૧ કરોડ રૂપિયા જમા કરાવવાના રહેશે. પિતાને દરરોજ ઓછામાં ઓછી ૨૦ મિનિટ સુધી વીડિયો કોલ દ્વારા બાળક સાથે વાત કરવાનો અધિકાર મળશે, આ ઉપરાંત તેઓ સિંગાપોર જઈને બાળકને મળી શકશે. જ્યારે શાળામાં સાત દિવસથી વધુ રજાઓ હોય ત્યારે માતાએ બાળકને ભારત લાવવું પડશે, જે દરમિયાન બાળકની કસ્ટડી પિતા પાસે રહેશે. અંતે કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ચુકાદો માત્ર વચગાળાની કસ્ટડી પૂરતો મર્યાદિત છે અને કાયમી કસ્ટડી અંગેનો નિર્ણય દિલ્હીની ફેમિલી કોર્ટ કાયદા મુજબ સ્વતંત્ર રીતે લેશે.

Share This Article
Halima Shaikh is a talented Gujarati content writer at Satya Day News, known for her clear and compelling storytelling in the Gujarati language. She covers a wide range of topics including social issues, current events, and community stories with a focus on accuracy and cultural relevance. With a deep connection to Gujarati readers, Halima strives to present news that is informative, trustworthy, and easy to understand. Follow Halima Shaikh on Satya Day News for timely updates and meaningful content — all in your own language.