સુપ્રીમ કોર્ટે UGCના વિવાદાસ્પદ નિયમોને અટકાવ્યા, ૨૯ જાન્યુઆરીનો ઐતિહાસિક આદેશ.
સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ આદેશમાં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા ‘પ્રમોશન ઓફ ઈક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ, ૨૦૨૬’ પર વચગાળાની રોક લગાવી દીધી છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે આ નિયમોની ભાષા અસ્પષ્ટ છે અને તેનાથી સમાજમાં વિભાજન પેદા થવાની ભીતિ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ અને મુખ્ય અવલોકનો
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીની બેન્ચે આ મામલે સુનાવણી કરી હતી. કોર્ટે નિયમો પર સ્ટે આપતા નીચે મુજબની ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરી:
-
ભાષાની અસ્પષ્ટતા: અદાલતે જણાવ્યું કે નિયમોની ભાષા પ્રથમ દૃષ્ટિએ ‘વેગ’ (અસ્પષ્ટ) લાગે છે. જો ભાષા સ્પષ્ટ ન હોય, તો તેનો ખોટો અર્થ કાઢીને દુરુપયોગ થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
-
સમાજમાં વિભાજનનો ભય: ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે આ નિયમો કેમ્પસમાં અને સમાજમાં ભાગલા પાડી શકે છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે આપણે અમેરિકા જેવી સ્થિતિમાં ન પહોંચવું જોઈએ જ્યાં કાળા અને ગોરા લોકો માટે અલગ વ્યવસ્થાઓ હતી.
-
નિષ્ણાતોની સમિતિની જરૂરિયાત: કોર્ટે સૂચન કર્યું કે આ નિયમોની પુનઃ સમીક્ષા કરવા માટે એક એવી સમિતિ બનાવવી જોઈએ જેમાં પ્રતિષ્ઠિત ન્યાયશાસ્ત્રીઓ અને સામાજિક મૂલ્યોને સમજતા નિષ્ણાતો હોય.
શું હતો વિવાદ? (UGC નિયમો ૨૦૨૬)
UGC એ ૧૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ નવા ઇક્વિટી નિયમો નોટિફાય કર્યા હતા, જે ૨૦૧૨ના જૂના નિયમોનું સ્થાન લેવાના હતા. આ નિયમોમાં નીચેની જોગવાઈઓ સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો:
-
ભેદભાવની વ્યાખ્યા (કલમ ૩-C): નવા નિયમોમાં ‘જાતિ આધારિત ભેદભાવ’ની વ્યાખ્યામાં માત્ર SC, ST અને OBC વર્ગનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. અરજદારોની દલીલ હતી કે આમાં ‘જનરલ કેટેગરી’ (સામાન્ય વર્ગ) ના વિદ્યાર્થીઓને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જે બંધારણની કલમ ૧૪ (સમાનતાનો અધિકાર) નું ઉલ્લંઘન છે.
-
ઇક્વિટી કમિટીની રચના: દરેક શૈક્ષણિક સંસ્થામાં એક સમિતિ બનાવવાની જોગવાઈ હતી, જેમાં SC, ST, OBC, મહિલાઓ અને દિવ્યાંગોનું હોવું ફરજિયાત હતું. વિરોધ કરનારાઓનું કહેવું હતું કે આ માળખું ભેદભાવપૂર્ણ છે.
-
ખોટી ફરિયાદોનો ડર: નિયમોમાં ખોટી કે દ્વેષપૂર્ણ ફરિયાદ કરનાર સામે કોઈ સ્પષ્ટ સજા કે રક્ષણની જોગવાઈ નહોતી, જેના કારણે સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાં ભયનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું.
૨૦૧૨ના નિયમો હાલ અમલમાં રહેશે
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી નવી સમિતિ આ મામલે વિચારણા ન કરે અને કોર્ટનો અંતિમ આદેશ ન આવે, ત્યાં સુધી ૨૦૧૨ના જૂના નિયમો જ અમલમાં રહેશે. આનાથી યુનિવર્સિટીઓમાં હાલ પૂરતી સ્થિતિ યથાવત (Status Quo) રહેશે.
દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનો
આ નવા નિયમો જાહેર થયા બાદ દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં વિદ્યાર્થીઓએ મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યા હતા. સોશિયલ મીડિયા પર પણ ‘જનરલ કેટેગરી’ ના અધિકારોને લઈને ભારે ચર્ચાઓ ચાલી હતી. આ આક્રોશને જોતા સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે તાત્કાલિક સુનાવણી હાથ ધરી હતી.
હવે આગળ શું?
-
કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ: કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને UGC ને નોટિસ પાઠવી છે અને ૧૯ માર્ચ, ૨૦૨૬ સુધીમાં જવાબ માંગ્યો છે.
-
નવી કમિટી: સરકાર હવે ન્યાયશાસ્ત્રીઓ અને શિક્ષણવિદોની એક હાઈ-લેવલ કમિટી બનાવશે જે નિયમોની ભાષામાં સુધારો કરી તેને ‘કાસ્ટ-ન્યુટ્રલ’ (જાતિ-તટસ્થ) બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે.
-
અંતિમ સુનાવણી: આ કેસની આગામી સુનાવણી ૧૯ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ: સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય શિક્ષણ જગતમાં સમાનતા લાવવાના નામે થતા સંભવિત પક્ષપાતને રોકવા માટેનો છે. કોર્ટનું માનવું છે કે કાયદો એવો હોવો જોઈએ જે તમામ વિદ્યાર્થીઓને રક્ષણ આપે, નહીં કે માત્ર ચોક્કસ વર્ગને.
