ભારતની વ્યૂહાત્મક શક્તિમાં વધારો: ચોથી પરમાણુ સબમરીન S4*નું દરિયાઈ પરીક્ષણ શરૂ
ભારતે તેની દરિયાઈ પરમાણુ પ્રહાર ક્ષમતા (sea-based nuclear deterrent) ને પૂર્ણ કરવાની દિશામાં એક મોટી સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. અહેવાલો અનુસાર, ભારતની ચોથી પરમાણુ સંચાલિત બેલેસ્ટિક મિસાઈલ સબમરીન (SSBN), જે ‘S4’* તરીકે ઓળખાય છે, તેણે ગયા અઠવાડિયે વિશાખાપટ્ટનમના શિપબિલ્ડિંગ સેન્ટર (SBC) થી તેનું દરિયાઈ પરીક્ષણ (sea trials) શરૂ કરી દીધું છે. આ સબમરીન અરિહંત શ્રેણીની શૃંખલામાં અંતિમ છે અને ભારતના ‘એડવાન્સ્ડ ટેકનોલોજી વેસલ’ (ATV) પ્રોજેક્ટનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
સ્વદેશી ટેકનોલોજી અને મારક ક્ષમતા
આ સબમરીનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેમાં 80 ટકાથી વધુ સ્વદેશી ઉપકરણોનો ઉપયોગ છે, જે અરિહંત શ્રેણીની અગાઉની ત્રણેય સબમરીન કરતા સૌથી વધુ છે. 7,000 ટન વજન ધરાવતી આ સબમરીન તેની પુરોગામી INS અરિહંત (6,000 ટન) કરતા કદમાં મોટી છે. સ્ત્રોતોના જણાવ્યા અનુસાર, S4* ની વર્ટિકલ લોન્ચ સિસ્ટમને બમણી કરવામાં આવી છે, જેના કારણે તે આઠ K-4 બેલેસ્ટિક મિસાઈલો લઈ જવા માટે સક્ષમ છે, જેની મારક ક્ષમતા 3,500 કિમીથી વધુ છે. વિકલ્પ તરીકે, તે 750 કિમીની રેન્જ ધરાવતી 24 K-15 મિસાઈલો પણ લઈ જઈ શકે છે.
નૌકાદળની વધતી તાકાત
S4* ના પરીક્ષણોની સાથે જ ભારત પાસે હવે ચાર SSBN સમુદ્રમાં મોજૂદ છે, જેમાંથી બે (INS અરિહંત અને INS અરિઘાત) સેવામાં છે અને બે (INS અરિધમન અને S4*) પરીક્ષણના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. INS અરિઘાતને 29 ઓગસ્ટ, 2024 ના રોજ કાર્યરત (commissioned) કરવામાં આવી હતી, જ્યારે ત્રીજી સબમરીન INS અરિધમન 2026 ના અંત સુધીમાં નૌકાદળમાં જોડાવાની અપેક્ષા છે. S4* નું પરીક્ષણ લગભગ એક વર્ષ સુધી ચાલવાની શક્યતા છે, ત્યારબાદ તેને 2027 ની શરૂઆત સુધીમાં સત્તાવાર રીતે સામેલ કરવામાં આવી શકે છે.
ભવિષ્યની યોજનાઓ: S5 શ્રેણી
અરિહંત શ્રેણીની સફળતા બાદ, ભારત હવે તેની આગામી પેઢીની S5 શ્રેણીની સબમરીન બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ સબમરીન 13,500 ટનની હશે, જે વર્તમાન સબમરીન કરતા લગભગ બમણી મોટી હશે અને તેમાં 16 મિસાઈલ લોન્ચ ટ્યુબ હોવાની શક્યતા છે. S5 શ્રેણીનું નિર્માણ 2027 ની આસપાસ શરૂ થવાની અપેક્ષા છે, જે ભારતની ‘સેકન્ડ-સ્ટ્રાઈક’ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવશે.
આ સંપૂર્ણ કાર્યક્રમ ભારતની ‘નો ફર્સ્ટ યુઝ’ (No First Use) પરમાણુ નીતિ હેઠળ એક વિશ્વસનીય અવરોધક (deterrent) તરીકે કામ કરે છે, જે ઊંડા સમુદ્રમાં છુપાઈને દુશ્મનના હુમલાનો જડબાતોડ જવાબ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ભારતની આ પરમાણુ સબમરીનોને સમુદ્રની અંદર એક ‘અદ્રશ્ય કિલ્લા’ તરીકે સમજી શકાય છે. જેમ એક કિલ્લો પોતાની દીવાલો પાછળ રહીને સુરક્ષા આપે છે, તેમ આ સબમરીન સમુદ્રના ઊંડા પાણીમાં છુપાઈ રહીને દેશની સરહદોની રક્ષા કરે છે અને જરૂર પડ્યે લાંબા અંતર સુધી હુમલો કરવાની તાકાત રાખે છે.
