ઈરાન 2025: આર્થિક પાયમાલી અને સત્તા વિરોધી લહેર વચ્ચે સળગતું તેહરાન; શું ખામેનેઈ યુગનો અંત નજીક છે?
વર્ષ 2025 ઈરાનના ઈતિહાસમાં એક મોટા અસ્તિત્વના સંકટ તરીકે નોંધાઈ રહ્યું છે. જૂન 2025માં ઈઝરાયેલ સાથે થયેલા 12 દિવસના ભીષણ યુદ્ધ બાદ ઈરાન માત્ર સૈન્ય રીતે જ નહીં, પરંતુ આર્થિક અને સામાજિક રીતે પણ પતનની આરે છે. દેશની અંદર વધતો જનઆક્રોશ અને ઘેરાતી આર્થિક કટોકટી હવે સીધી રીતે સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈની સત્તાને પડકારી રહી છે.
આર્થિક સુનામી: રિયાલ કાગળના ટુકડા સમાન બન્યો
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં તેના સૌથી ખરાબ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. સરકારી આંકડા મુજબ, ડિસેમ્બર 2025માં મોંઘવારીનો દર 42.2% સુધી પહોંચી ગયો છે. ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં 72% અને આરોગ્ય સેવાઓમાં 50% નો જંગી વધારો થયો છે.
સૌથી મોટો ફટકો ઈરાની ચલણ ‘રિયાલ’ને લાગ્યો છે, જે ઘટીને એક અમેરિકન ડોલર સામે 14.2 લાખ (1.42 million) ના રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ આર્થિક પતનને કારણે તેહરાનના ઐતિહાસિક ‘ગ્રાન્ડ બજાર’ સહિત દેશના અનેક વેપારી કેન્દ્રોમાં હડતાલ અને વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા છે.
રસ્તાઓ પર ગુંજતા ‘આઝાદી’ના નારા
ડિસેમ્બરના અંતિમ સપ્તાહમાં શરૂ થયેલા આ પ્રદર્શનો 2022ના આંદોલન પછીના સૌથી મોટા ગણાય છે. તેહરાન, ઇસ્ફહાન, શિરાજ અને મશહદ જેવા શહેરોમાં પ્રદર્શનકારીઓ માત્ર આર્થિક સુધારાની માંગ નથી કરી રહ્યા, પરંતુ “સરમુખત્યાર મરશે” અને “ખામેનેઈ આ વર્ષે પડી જશે” જેવા તીખા રાજકીય નારાઓ પણ લગાવી રહ્યા છે. યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ અને સુરક્ષા દળો વચ્ચે અનેક જગ્યાએ હિંસક અથડામણો પણ થઈ છે.
સરકારની પ્રતિક્રિયા: દમન અને ઈન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ
ઈરાની સરકારે આ સંકટનો જવાબ સખત દમન, સામૂહિક ધરપકડો અને ઈન્ટરનેટ બંધ કરીને આપ્યો છે. જૂન મહિનાના અંત સુધીમાં જ જાસૂસી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે 700 થી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, સરકારે ઈઝરાયેલી ઘૂસણખોરીના ડરથી 11 લાખથી વધુ અફઘાન નાગરિકોને બળજબરીથી દેશનિકાલ કર્યા છે.
ખામેનેઈની સ્થિતિ અને સત્તા સંઘર્ષ
86 વર્ષીય સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનેઈની સ્થિતિ અંગે પણ અનેક અટકળો ચાલી રહી છે. અહેવાલો અનુસાર, યુદ્ધના તણાવને કારણે ખામેનેઈના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડી છે અને તેઓ જાહેર જીવનમાં ખૂબ ઓછા દેખાય છે. દરમિયાન, તેમના અનુગામી બનવા માટે તેમના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈ અને અન્ય નેતાઓ વચ્ચે આંતરિક જૂથબંધી તેજ થઈ છે.
ઈરાન અત્યારે એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં એક તરફ જળ સંકટ, વીજ કાપ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો છે, તો બીજી તરફ પોતાની આઝાદી માટે લડતી યુવા વસ્તી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને ઘરેલું બળવા વચ્ચે, ખામેનેઈનું શાસન અત્યાર સુધીના સૌથી મુશ્કેલ સમયનો સામનો કરી રહ્યું છે.
