CJI સૂર્યકાંતનું ન્યાય સુધારણા મિશન: ‘પીપલ્સ કોર્ટ’ તરફ વધતા કદમ અને 24×7 કાયદાકીય મદદનો વાયદો
ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતે ભારતના 53માં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) તરીકે કાર્યભાર સંભાળી લીધો છે, અને તેમની સાથે જ ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં સુધારાના એક નવા યુગની શરૂઆત થઈ છે. તેમનો 14 મહિનાનો કાર્યકાળ એક એવી ન્યાય પ્રણાલીનો નકશો તૈયાર કરવા પર કેન્દ્રિત છે જે માત્ર આધુનિક જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય જનતા માટે દરેક સમયે સુલભ પણ હોય.
‘પીપલ્સ કોર્ટ’: હવે મધ્યરાત્રિએ પણ મળશે ન્યાય
CJI સૂર્યકાંતનો સૌથી મોટો સંકલ્પ સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટને ‘પીપલ્સ કોર્ટ’ બનાવવાનો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન થાય છે અથવા તેને અસમય ધરપકડનો ભય હોય છે, તો તે મધ્યરાત્રિએ પણ ન્યાય માટે અદાલતના દરવાજા ખખડાવી શકે છે. CJI ના જણાવ્યા અનુસાર, બંધારણીય અદાલતોએ હોસ્પિટલોના ‘ઇમરજન્સી વોર્ડ’ ની જેમ કામ કરવું જોઈએ, જ્યાં કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં કાયદાકીય સહાય ઉપલબ્ધ હોય.
AI અને ટેકનોલોજીથી ઘટશે કેસોનું ભારણ
દેશમાં પડતર કેસોની સંખ્યા 5.2 થી 5.4 કરોડની વચ્ચે પહોંચી ગઈ છે, જેમાં એકલી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અંદાજે 92,251 કેસ પડતર છે. આ ભારે બોજને ઘટાડવા માટે સ્ત્રોતો અનુસાર નીચે મુજબના તકનીકી ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા છે:
- AI-આધારિત ઈ-ફાઈલિંગ: સુપ્રીમ કોર્ટે એક નવું AI-સક્ષમ ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ લોન્ચ કર્યું છે, જે દસ્તાવેજોમાં ભૂલો શોધવા અને વર્ગીકરણમાં મદદ કરશે.
- ઓટોમેટિક લિસ્ટિંગ: નવા નિયમો હેઠળ, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (Liberty) સાથે જોડાયેલા કેસોને હવે ફાઈલિંગના બે કામકાજના દિવસોમાં આપમેળે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવશે.
- કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ: એક નવા ક્લાઉડ-આધારિત માળખાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે જે ગુનાની ગંભીરતા અને કાયદાકીય કલમો (જેમ કે IPC, CrPC) ના આધારે કેસોને પ્રાથમિકતા આપશે.
મધ્યસ્થી (Mediation) પર વિશેષ ભાર
CJI એ મધ્યસ્થીને ન્યાય પ્રણાલીના અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય ગણાવી છે. તેમણે કહ્યું કે મધ્યસ્થી એ કોઈ વૈકલ્પિક માળખું નથી, પરંતુ “કાયદાનો સર્વોચ્ચ વિકાસ” છે. તેમનો લક્ષ્યાંક ચેક બાઉન્સ, જમીન સંપાદન અને પારિવારિક વિવાદો જેવા કેસોને કોર્ટની કાર્યવાહીને બદલે પરસ્પર સંવાદથી ઉકેલવાનો છે, જેથી અદાલતોનો કિંમતી સમય જટિલ બંધારણીય મુદ્દાઓ માટે બચાવી શકાય.
પડકારો અને ભવિષ્યનું લક્ષ્ય
ભારતમાં ન્યાયાધીશોની અછત એક ગંભીર સમસ્યા બની રહી છે. હાલમાં ભારતમાં દર 10 લાખની વસ્તી પર માત્ર 21 જજ છે, જ્યારે અમેરિકામાં આ સંખ્યા 150 છે. નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે આ ગુણોત્તર 2030 સુધીમાં વધારીને 30 અને 2047 સુધીમાં 50 જજ પ્રતિ મિલિયન કરવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, CJI એ ન્યાયાધીશો પર થતા વ્યક્તિગત હુમલા અને સોશિયલ મીડિયા ટ્રોલિંગ પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જે ખાસ કરીને નીચલી ન્યાયપાલિકાના મનોબળને અસર કરે છે.
CJI સૂર્યકાંતનો કાર્યકાળ ભારતીય ન્યાયતંત્રને ડેટા-સંચાલિત અને નાગરિક-કેન્દ્રિત સંસ્થામાં બદલવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. તેમના સુધારાનો હેતુ “તારીખ પે તારીખ” ની સંસ્કૃતિને ખતમ કરી ન્યાય વિતરણમાં ઝડપ અને પારદર્શિતા લાવવાનો છે.
