યુદ્ધવિરામના શ્રેય પર મતભેદ: રાજનના મતે ટ્રમ્પે ભારત પર ટેરિફ આ કારણે લગાવ્યો હતો! પાકિસ્તાનનો રોલ પણ ખુલ્લો થયો
ઝુરિચ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ – ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર અને જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી રઘુરામ રાજને અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ભારત પર લગાવવામાં આવેલા ૫૦% ટેરિફ (આયાત ડ્યૂટી) પાછળના સાચા કારણ અંગે એક ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ટેરિફ પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારત દ્વારા રશિયા પાસેથી ઓછી કિંમતે તેલની ખરીદી નહોતું, પરંતુ એક રાજદ્વારી મતભેદ હતો, જે ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ના શ્રેયને લઈને ઉભો થયો હતો.
યુનિવર્સિટી ઓફ ઝુરિચમાં યુબીએસ સેન્ટર ફોર ઇકોનોમિક ડાયલોગ (UBS Centre for Economic Dialogue) માં બોલતા, રાજને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ વિવાદ બે દેશોના સંબંધોને બદલે વ્યક્તિગત અહમ અને કૂટનીતિક અસહમતિમાંથી ઉદ્ભવ્યો હતો.
ભૂ-રાજકીય તણાવ નહીં, પણ ‘વ્યક્તિગત શાખ’ વિવાદ
રઘુરામ રાજને સ્પષ્ટતા કરી કે, “મને નથી લાગતું કે રશિયન તેલની ખરીદી ક્યારેય મુખ્ય મુદ્દો હતો. મુખ્ય મુદ્દો વધુ વ્યક્તિગત હતો, અને ખાસ કરીને વ્હાઇટ હાઉસમાં બેઠેલા એક વ્યક્તિત્વનો હતો, અને ભારત દ્વારા કરવામાં આવેલી કેટલીક ટિપ્પણીઓ પ્રત્યે તેમણે કેવો વ્યવહાર કર્યો.”
રાજને મે મહિનામાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા ટૂંકા સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ સંઘર્ષ દરમિયાન પરિસ્થિતિ વણસતા, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરમાં દાવો કર્યો હતો કે તેમના હસ્તક્ષેપ (mediation) ના કારણે બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધવિરામ શક્ય બન્યો.
પાકિસ્તાનની ‘ચતુરાઈ’ અને ભારતનું સીધું વલણ
રઘુરામ રાજન અનુસાર, આ ઘટનાક્રમમાં પાકિસ્તાને જે વલણ અપનાવ્યું તેનાથી તેમને ઓછો ટેરિફ લાગ્યો, જ્યારે ભારતના સીધા વલણને કારણે તેને મોટો ફટકો પડ્યો.
- પાકિસ્તાનનું વલણ: પાકિસ્તાને પરિસ્થિતિને ‘સાચી રીતે સંભાળી’ (played it the right way). તેમણે ટ્રમ્પના દાવાને ટેકો આપ્યો અને જાહેરમાં તેમનો આભાર માન્યો કે તેમના કારણે જ યુદ્ધવિરામ થયો.
- ભારતનું વલણ: ભારતે સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું. ભારતે ટ્રમ્પના દાવાને નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે યુદ્ધવિરામ બંને દેશો વચ્ચેની સીધી સૈન્ય વાતચીત દ્વારા થયો છે, જેમાં અમેરિકાની કોઈ મધ્યસ્થી સામેલ નહોતી.
રાજને કહ્યું કે, “સત્ય કદાચ આ બંને નિવેદનોની વચ્ચે ક્યાંક હશે. પરંતુ તેનો ચોખ્ખો પરિણામ એ આવ્યો કે ભારતને ૫૦% ટેરિફ લાગુ પડ્યો, જ્યારે પાકિસ્તાનને માત્ર ૧૯% ટેરિફ લાગ્યો.”
આ તુલનાત્મક આંકડાઓ રાજન માટે મોદી અને ટ્રમ્પ વચ્ચે વખાણવામાં આવેલી મિત્રતા પર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. તેઓએ કહ્યું કે ભારત જેવો દેશ જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ ટેરિફનો સામનો કરી રહ્યો છે (ચીન કરતાં પણ વધુ), તે અમેરિકા સાથે સૈન્ય ગઠબંધન અને સંયુક્ત યુદ્ધાભ્યાસની વાત કેવી રીતે કરી શકે?
ટેરિફ માત્ર અર્થશાસ્ત્ર નથી, કૂટનીતિ છે
રઘુરામ રાજનનો આ ખુલાસો સૂચવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નીતિઓ માત્ર આર્થિક તર્ક પર આધારિત નથી, પરંતુ ઘણીવાર શક્તિશાળી નેતાઓના વ્યક્તિગત સંબંધો, અહમ અને કૂટનીતિક શ્રેય જેવા પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે.
આ સંકેત ભારતના નીતિ નિર્માતાઓ માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ છે: વૈશ્વિક શક્તિઓ સાથેના સંબંધોમાં, માત્ર આર્થિક હિતોનું રક્ષણ કરવું જ નહીં, પરંતુ રાજદ્વારી વ્યક્તિત્વને કેવી રીતે સંચાલિત કરવું તે પણ નિર્ણાયક બની શકે છે. ભારતે પોતાની સાર્વભૌમતા જાળવવા માટે ટ્રમ્પના મધ્યસ્થીના દાવાને નકારી કાઢ્યો, જે ભારતીય વિદેશ નીતિનું લાંબા સમયથી ચાલતું વલણ છે, પરંતુ તેના બદલામાં તેને આર્થિક કિંમત ચૂકવવી પડી.
રાજને આશા વ્યક્ત કરી કે લાંબા ગાળે, બંને પક્ષોમાં સમજણ પ્રવર્તશે અને સંબંધો સુધરશે. પરંતુ તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે અમેરિકા જેવા દેશો પર સંપૂર્ણ ભરોસો કરવો ભારત માટે આર્થિક રીતે મોંઘો સાબિત થઈ શકે છે.
