અમેરિકા પ્રમુખનો સપાટો! ખાડી દેશો સાથે નવી ડીલ અને દુશ્મન દેશના જહાજો પર સદંતર પ્રતિબંધ!
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર જગતમાંથી એક ખૂબ જ મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે મંગળવારે એક ચોંકાવનારી જાહેરાત કરતા ઈરાન સાથે જોડાયેલા તમામ જહાજો પર ‘સંપૂર્ણ નાકાબંધી’ (Full Blockade) લાદી દીધી છે. આ સાથે જ તેમણે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા માલવાહક જહાજો પર ૨૦ ટકા વળતર શુલ્ક એટલે કે ટોલ ટેક્સ વસૂલવાની પોતાની જ વિવાદાસ્પદ દરખાસ્તને પડતી મૂકી છે.
ટ્રમ્પના આ આકરા અને આશ્ચર્યજનક નિર્ણયથી મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચે તેવી શક્યતા છે, જ્યારે વૈશ્વિક તેલ બજાર પર પણ આની સીધી અસર જોવા મળી શકે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આખો મામલો શું છે અને ટ્રમ્પે અચાનક આટલો મોટો યુ-ટર્ન કેમ લીધો.
૨૪ કલાકમાં જ પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચ્યો: શું હતો ૨૦% ટોલ પ્લાન?
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ખૂબ જ ઝડપથી બદલાયો છે. હજુ એક જ દિવસ પહેલાં પ્રમુખ ટ્રમ્પે એવી જાહેરાત કરીને સમગ્ર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું હતું કે દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ શિપિંગ રૂટ ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’માંથી પસાર થતા તમામ કાર્ગો જહાજો પાસેથી ૨૦ ટકા રીઅમ્બર્સમેન્ટ ફી (વળતર શુલ્ક) વસૂલવામાં આવશે.
ટ્રમ્પે આ ફી પાછળ એવી દલીલ કરી હતી કે અમેરિકી સેના આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગને સુરક્ષિત રાખવા માટે દિવસ-રાત કામ કરે છે અને ભારે ખર્ચ કરે છે. તેથી વૈશ્વિક વેપારની સુરક્ષાના બદલામાં અમેરિકી સેનાને આ વળતર મળવું જ જોઈએ. જો કે, આ દરખાસ્તની જાહેરાત થતાં જ વૈશ્વિક સ્તરે અને ખાસ કરીને ખાડી દેશોમાં ભારે હોબાળો મચી ગયો હતો, કારણ કે આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચી જવાનો ભય હતો.
નવો નિર્ણય: ખાડી દેશો સાથે બિઝનેસ ડીલ અને ઈરાન પર સકંજો
ગણતરીના કલાકોમાં જ વિરોધના સૂર પારખીને ટ્રમ્પે આ ટોલ પ્રસ્તાવને કાયમ માટે પડતો મૂક્યો છે. તેના બદલે તેમણે એક નવો પ્લાન રજૂ કર્યો છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે, વિવાદાસ્પદ ટોલ ટેક્સ વસૂલવાને બદલે હવે ખાડી દેશો (Gulf Nations) અમેરિકા સાથેના તેમના વ્યાપારી અને રોકાણ સંબંધોને વધુ મજબૂત અને ઊંડા બનાવશે. આ વ્યાપારી ભાગીદારી તે પ્રસ્તાવિત ટોલ ટેક્સની જગ્યા લેશે, જેનાથી અમેરિકાને આર્થિક ફાયદો પણ થશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ મોટો વિવાદ પણ નહીં થાય.
વ્હાઇટ હાઉસમાં ઇરાકના વડાપ્રધાન સાથેની મહત્વપૂર્ણ બેઠક પહેલાં, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ (Truth Social) પર એક પોસ્ટ શેર કરીને આ નવા નિર્ણયોની સત્તાવાર માહિતી આપી હતી.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સત્તાવાર જાહેરાત: “સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ (દરિયાઈ વાહનવ્યવહાર) માટે ખુલ્લો રહેશે, પરંતુ આમાં ઈરાન સાથે જોડાયેલા જહાજોને કોઈ પણ સંજોગોમાં મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. તેથી, અમે ઈરાની બંદરો પર આવતા-જતા, અથવા ઈરાનના કાર્ગો (માલસામાન) સાથે સંકળાયેલી કોઈપણ વસ્તુ લઈ જતા જહાજો પર સંપૂર્ણ નાકાબંધી (FULL Blockade) લાગુ કરી રહ્યા છીએ.”
અમેરિકી સૈન્ય નેતૃત્વના કર્યા મુક્તકંઠે વખાણ
આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગને સુરક્ષિત રાખવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે ટ્રમ્પે અમેરિકી સેનાની પીઠ થાબડી હતી. તેમણે આ ઓપરેશનને સફળ બનાવવા બદલ પોતાના વહીવટીતંત્રના ટોચના સૈન્ય અધિકારીઓની આગેવાનીને બિરદાવી હતી.
ટ્રમ્પે આ પોસ્ટમાં ખાસ કરીને સંરક્ષણ સચિવ (Defense Secretary) પીટ હેગસેથ, જોઈન્ટ ચીફ ઓફ સ્ટાફના ચેરમેન જનરલ ડેન કેન અને યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) ના વડા એડમિરલ બ્રેડ કૂપરના નામનો ઉલ્લેખ કરીને તેમની કુશળ લીડરશીપના જોરદાર વખાણ કર્યા હતા.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભૌગોલિક રાજનીતિ પર શું થશે અસર?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ દુનિયાનો સૌથી સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વનો લગભગ પાંચમા ભાગનો (૨૦%) ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો આ સાંકડી સમુદ્રધૂનીમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાન આ માર્ગ પર ભૌગોલિક રીતે મજબૂત પકડ ધરાવે છે, અને ભૂતકાળમાં પણ ઈરાને ઘણી વખત આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકીઓ આપેલી છે.
હવે જ્યારે અમેરિકાએ ઈરાનના જહાજો અને માલસામાન પર સંપૂર્ણ નાકાબંધી જાહેર કરી દીધી છે, ત્યારે આગામી દિવસોમાં મધ્ય-પૂર્વની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે કે, આ નાકાબંધીને કારણે ઈરાન જવાબી કાર્યવાહી કરવા માટે પ્રેરિત થઈ શકે છે, જેનાથી સમુદ્રમાં લશ્કરી ઘર્ષણ વધવાનું જોખમ વધી ગયું છે. બીજી તરફ, ૨૦% ટોલ ટેક્સ હટાવી લેવાના નિર્ણયથી વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓએ મોટી રાહતનો શ્વાસ લીધો છે, પરંતુ ઈરાન પરની નાકાબંધી આગામી દિવસોમાં બજારમાં નવો રોમાંચ અને પડકારો લઈને આવશે તે નક્કી છે.
