પશ્ચિમ એશિયાનો ધગધગતો રણક્ષેત્ર: અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને વૈશ્વિક ચિંતાઓ
ગઈકાલના સમાચારમાં એવું સામે આવ્યું છે કે, ‘આજે રાત્રે ફરી મોટો હુમલો કરીશું’, તણાવ વચ્ચે ટ્રમ્પે ઈરાન પર હુમલાની નવી ધમકી આપી છે. યુએસ-ઈરાન યુદ્ધના લેટેસ્ટ અપડેટ્સ મુજબ, પશ્ચિમ એશિયામાં ફરી એકવાર તણાવ વધી ગયો છે. હોર્મુઝમાં ત્રણ ટેન્કરો પર થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકાએ ઈરાન વિરુદ્ધ નવા સૈન્ય હુમલા શરૂ કરી દીધા છે.
આ ઘટનાક્રમ માત્ર બે દેશોનો વિવાદ નથી, પરંતુ એક એવો વિસ્ફોટક મુદ્દો છે જે આખી દુનિયાને ચિંતામાં મૂકી શકે છે.
તણાવનું મુખ્ય કારણ: જૂની અદાવત
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ કોઈ નવી વાત નથી, પરંતુ તે દાયકાઓ જૂની ભૌગોલિક-રાજકીય દુશ્મનીનું પરિણામ છે. 1979ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિ પછી બંને દેશોના સંબંધોમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા છે. વર્તમાન સંકટના મૂળમાં ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેના પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે ઈરાન તેના પ્રોક્સી જૂથો દ્વારા સમગ્ર વિસ્તારમાં અસ્થિરતા ફેલાવી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાનનું માનવું છે કે આ વિસ્તારમાં અમેરિકાની હાજરી જ અશાંતિનું મુખ્ય કારણ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની જીવાદોરી
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) દુનિયાનો સૌથી મહત્વનો ‘ચોક પોઈન્ટ’ ગણાય છે. વિશ્વનું લગભગ 20-30% ક્રૂડ ઓઈલ આ સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે. તાજેતરમાં ટેન્કરો પર થયેલા હુમલાઓએ વૈશ્વિક બજારમાં હલચલ મચાવી દીધી છે. આ હુમલા બાદ તેલના ભાવમાં અચાનક ઉછાળો આવ્યો છે, જેની સીધી અસર ભારત જેવા દેશો પર પડે છે જે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે આ વિસ્તાર પર નિર્ભર છે.
ટ્રમ્પની આકરી ચેતવણી અને સૈન્ય સક્રિયતા
અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો ઈરાન પ્રત્યેનો અભિગમ હંમેશા આક્રમક રહ્યો છે. ટેન્કરો પર થયેલા હુમલા પછી તેમણે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન તેની હરકતોથી બાજ નહીં આવે, તો અમેરિકા સૈન્ય બળનો પ્રયોગ કરવામાં પાછું નહીં પડે. તેમણે આને ‘મોટો હુમલો’ કરવાની ધમકી તરીકે રજૂ કર્યો છે. અમેરિકી સંરક્ષણ વિભાગે આ વિસ્તારમાં પોતાની નૌકાદળની હાજરી મજબૂત કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ અને ફાઈટર જેટ્સની તૈનાતીએ સ્પષ્ટ સંદેશ આપી દીધો છે કે અમેરિકા કોઈપણ સ્થિતિનો સામનો કરવા તૈયાર છે.
ઈરાનનો વળતો જવાબ અને વ્યૂહાત્મક સંતુલન
ઈરાને પણ અમેરિકાની આ ધમકીઓને ‘મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ’ ગણાવ્યું છે. ઈરાનનો દાવો છે કે તે કોઈપણ યુદ્ધ માટે તૈયાર છે, પરંતુ તે યુદ્ધની શરૂઆત કરનાર પક્ષ નહીં હોય. ઈરાન પાસે ‘અસમપ્રમાણ યુદ્ધ’ (Asymmetric warfare) કરવાની મોટી ક્ષમતા છે. તેમની પાસે લાંબા અંતરની મિસાઈલો છે અને તેઓ પોતાની નૌકાદળની ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ કરી શકે છે. આ એક એવું પગલું હશે જે સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને હચમચાવી શકે છે.
ભારત માટે ચિંતાનો વિષય
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. ભારત તેના તેલનો મોટો હિસ્સો આ વિસ્તારમાંથી આયાત કરે છે. જો યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેનાથી ભારતમાં મોંઘવારી વધી શકે છે. આ ઉપરાંત, અખાતી દેશોમાં લાખો ભારતીયો કામ કરે છે. તેમની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને પણ ભારત આ મામલા પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે. ભારતની વિદેશ નીતિ હંમેશા ‘શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ’ની રહી છે, અને નવી દિલ્હી સતત તમામ પક્ષોને સંયમ રાખવા અપીલ કરી રહ્યું છે.
શું યુદ્ધ અનિવાર્ય છે?
સૈન્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બંને પક્ષો સંપૂર્ણ પાયાનું યુદ્ધ નથી ઈચ્છતા. મોટા યુદ્ધના પરિણામો માત્ર આ બે દેશો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે વિનાશક સાબિત થશે. પરંતુ, જે રીતે બંને તરફથી ઉશ્કેરણીજનક કાર્યવાહી થઈ રહી છે, તેનાથી કોઈ પણ અકસ્માત (Accidental war) ની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. ઘણીવાર નાના સૈન્ય સંઘર્ષો જ મોટા યુદ્ધની શરૂઆત બને છે.
વૈશ્વિક સમુદાયની ભૂમિકા
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિઓએ તમામ પક્ષોને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી છે. ચીન અને રશિયા જેવા દેશોએ પણ સ્થિતિ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જોકે, રાજદ્વારી માર્ગો હજુ સંપૂર્ણપણે બંધ નથી થયા. જો આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થતા સફળ રહે, તો આ તણાવ ઘટાડી શકાય છે. પરંતુ હાલમાં, જમીની હકીકત અત્યંત તણાવપૂર્ણ છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ ત્યાં સુધી શક્ય નથી જ્યાં સુધી અમેરિકા અને ઈરાન એવી વાતચીતના ટેબલ પર ન આવે જે માત્ર સૈન્ય ધમકીઓથી પર હોય. બંને દેશોએ સમજવું પડશે કે સૈન્ય ઉકેલો કામચલાઉ હોઈ શકે છે, પરંતુ શાંતિનો માર્ગ માત્ર સંવાદ અને પરસ્પર સન્માન દ્વારા જ નીકળી શકે છે.
નિષ્કર્ષમાં, વિશ્વ અત્યારે અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. એક નાની ભૂલ આખી દુનિયાને ઉર્જા સંકટ અને આર્થિક મંદીમાં ધકેલી શકે છે. માનવતાના હિતમાં એ જ છે કે આ વિસ્તારમાં શાંતિ જળવાઈ રહે અને રાજદ્વારી પ્રયાસોને વેગ મળે.
