મધ્ય પૂર્વમાં નવો વિસ્ફોટ: ઇરાનની મિસાઇલ હિલચાલ બાદ યુએઈનો સખત આર્થિક પ્રહાર
મધ્ય પૂર્વ (Middle East)ના ભૂરાજકીય ક્ષેત્રે શાંતિ અને સ્થિરતાની આશા રાખી બેઠેલા વૈશ્વિક સમુદાય માટે વધુ એક આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. યુનાઇટેડ અરબ અમીરાત (UAE) તરફ આવતી બે બેલેસ્ટિક મિસાઇલોના અલર્ટ બાદ યુએઈ સરકારે એક અભૂતપૂર્વ અને અત્યંત કડક નિર્ણય લીધો છે. અબુ ધાબીએ તેહરાન (ઇરાન) સાથેના તમામ પ્રકારના વ્યાપારી, કારોબારી અને નાણાકીય વ્યવહારોને અનિશ્ચિત મુદત સુધી સ્થગિત કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી દીધી છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસની બરફ ઓગળી રહી હતી અને રાજદ્વારી સંબંધોમાં સુધારો જોવા મળી રહ્યો હતો, પરંતુ આ સિંગલ મિસાઇલ ઘટનાએ વર્ષોની મુત્સદ્દીગીરી પર ફરી એકવાર પાણી ફેરવી દીધું છે.
ઘટના શું હતી? મિસાઇલ અલર્ટથી ફેલાયેલો અફરાતફરીનો માહોલ
મંગળવારની સાંજ યુએઈના નાગરિકો અને રહેવાસીઓ માટે ભયાનક સાબિત થઈ હતી. અચાનક લોકોના મોબાઈલ ફોન પર ઈમરજન્સી અલર્ટ સાયરન વાગવા લાગ્યા હતા. દેશના સંરક્ષણ મંત્રાલયે ત્વરિત કાર્યવાહી કરતા સત્તાવાર માહિતી આપી કે તેમની આધુનિક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમે ઇરાન તરફથી છોડવામાં આવેલી બે બેલેસ્ટિક મિસાઇલોને ટ્રેક કરી છે.
યુએઈ સૈન્યના વિશ્લેષણ મુજબ, આ મિસાઇલો વાસ્તવમાં સમુદ્રી જહાજોને લક્ષ્ય બનાવીને દાગવામાં આવી હતી.
પ્રથમ મિસાઇલ: યુએઈના પ્રદેશિક જળસીમા (Territorial Waters)ની બહાર ખુલ્લા સમુદ્રમાં પડી હતી.
બીજી મિસાઇલ: યુએઈની સીમા અંદર સમુદ્રી વિસ્તારમાં ખાબકી હતી.
જોકે, રાહતની વાત એ રહી કે આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી કે કોઈ મોટા ભૌતિક નુકસાનના અહેવાલ નથી. પરંતુ, દેશના નાગરિકોમાં સુરક્ષાને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતાને પગલે યુએઈ પ્રશાસને તેને સાર્વભૌમત્વ પરના સીધા પ્રહાર તરીકે લીધું છે.
ઇરાનનો ઇનકાર: “આ માત્ર પાયાવિહોણા આક્ષેપો છે”
બીજી તરફ, ઇરાને આ સમગ્ર ઘટનામાં પોતાની કોઈ પણ પ્રકારની સંડોવણી હોવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે. તેહરાનમાં ઇરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઇએ એક પત્રકાર પરિષદમાં યુએઈના આરોપોને તદ્દન “બિનપાયાદાર અને ભ્રામક” ગણાવ્યા હતા.
ઇરાનનું કહેવું છે કે પ્રદેશના કટોકટીભર્યા વાતાવરણમાં કેટલાક તત્વો બંને મુસ્લિમ દેશો વચ્ચેના સંબંધો બગાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ઇરાને પડોશી દેશોને અપીલ કરી છે કે તેઓ આવા ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો અને આરોપોથી દૂર રહે જેથી ક્ષેત્રીય અસ્થિરતા વધુ ન વધે. જોકે, યુએઈ અને તેના સૈન્ય નિષ્ણાતો ઇરાનના આ દાવાને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
નાણાકીય સંબંધો પર રોક: યુએઈનો માસ્ટરસ્ટ્રોક કે મજબૂરી?
મિસાઇલ ઘૂસણખોરીના કલાક વિત્યા બાદ યુએઈના વિદેશ મંત્રાલયે એક મોટો અને નિર્ણાયક આર્થિક પ્રહાર કર્યો. સંચાર નિર્દેશક અફરા અલ હમેલીએ એક કડક નિવેદન જારી કરતા જણાવ્યું કે, “મધ્ય પૂર્વમાં સતત વધતો તણાવ સમગ્ર ક્ષેત્રની શાંતિ, સુમેળ અને આર્થિક સમૃદ્ધિ માટે ગંભીર ખતરો બની રહ્યો છે. યુએઈ પોતાના નાગરિકો અને વ્યાપારી હિતોની સુરક્ષા સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે.”
આ નીતિ હેઠળ:
તમામ વ્યાપારી આયાત-નિકાસ: તેહરાન સાથે થતી તમામ પ્રકારની આયાત અને નિકાસ તાત્કાલિક અસરથી બંધ.
બેંકિંગ અને ફાઇનાન્શિયલ ફ્રીઝ: બંને દેશો વચ્ચેની તમામ બેંકિંગ લેવડદેવડ અને ફંડ ટ્રાન્સફર રોકી દેવાયા છે.
રોકાણ પર બ્રેક: નવી કોઈ પણ પ્રોજેક્ટ કે ભાગીદારી પર અનિશ્ચિતકાળ માટે પ્રતિબંધ લગાવાયો છે.
આ નિર્ણય ક્યાં સુધી અમલમાં રહેશે તેની કોઈ અંતિમ તારીખ આપવામાં આવી નથી, જે દર્શાવે છે કે અબુ ધાબી હવે ઇરાન પ્રત્યે પોતાની ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ નીતિ અપનાવી રહ્યું છે.
રાજદ્વારી સંબંધોમાં આવેલી તિરાડ: ક્ષેત્રીય રાજકારણ પર અસર
આ ઘટનાક્રમ એટલા માટે વધુ આંચકાજનક છે કારણ કે છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષોમાં દુબઈ અને તેહરાન વચ્ચે સંબંધો ખૂબ ઝડપથી સામાન્ય થઈ રહ્યા હતા.
આર્થિક પુનરુત્થાન: ઇરાની વેપારીઓ માટે દુબઈ ફરી એક મોટું આર્થિક કેન્દ્ર બની રહ્યું હતું.
હવાઈ સેવાઓ: બંને દેશો વચ્ચે સીધી વ્યાપારી ફ્લાઇટ્સ પુનઃ શરૂ થઈ ચૂકી હતી.
માનવીય ઉદારતા: તાજેતરના તણાવ દરમિયાન યુએઈમાં અટવાયેલા લગભગ ૨૦,૦૦૦ ઇરાની નાગરિકોને સુરક્ષિત રીતે વતન પરત ફરવાની મંજૂરી આપીને યુએઈએ બિન-સાંપ્રદાયિક અને ઉદાર અભિગમ દાખવ્યો હતો.
આટલા વ્યાપક સુધારાના તબક્કા પછી, એક જ દિવસમાં આ તમામ પ્રગતિ પર ફેરવાઈ ગયેલું પાણી એ દર્શાવે છે કે અરેબિયન ગલ્ફમાં રાજદ્વારી વિશ્વાસ કેટલો ક્ષણભંગુર અને નાજુક છે.
હોર્મોઝની સમુદ્રધૂની (Strait of Hormuz): વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટનું નવું કેન્દ્ર
આ સમગ્ર સંઘર્ષનું સૌથી ભયાનક પાસું ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મોઝ’ સાથે જોડાયેલું છે. આ એ સાંકડો સમુદ્રી માર્ગ છે જે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે.
તેલ પુરવઠો: સામાન્ય દિવસોમાં દુનિયાનો લગભગ ૨૦% (પાંચમો ભાગ) ક્રૂડ ઓઇલ અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે.
જહાજો પર હુમલા: છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી આ વિસ્તારમાં વિદેશી ટેન્કરો અને માલવાહક જહાજો પર હુમલા વધી ગયા છે.
તાજેતરમાં જ યુએઈની રાષ્ટ્રીય તેલ કંપની ADNOC સાથે જોડાયેલા કેટલાક જહાજો પર પણ અજાણ્યા હુમલાખોરો દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના આક્ષેપો થયા હતા, જેનો સીધો આંગળી ચિંધારો ઇરાન તરફ હતો. જો હોર્મોઝની સમુદ્રધૂનીમાં સંઘર્ષ વધશે, તો વૈશ્વિક સ્તરે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારત સહિતના એશિયાઈ દેશોના અર્થતંત્ર પર પડશે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભારત પર શું અસર પડી શકે?
મધ્ય પૂર્વમાં યુએઈ અને ઇરાન વચ્ચેનો આ આર્થિક બહિકાર માત્ર બે દેશો પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે.
ભારતીય વેપારી વર્ગ: દુબઈ ભારત માટે મધ્ય પૂર્વનું મુખ્ય વેપારી મથક છે. ઇરાન સાથે થતા રી-એક્સપોર્ટ (Re-export) વેપારમાં ભારતીય વેપારીઓને મોટો ફટકો પડી શકે છે.
ઉર્જા સુરક્ષા: જો ઇરાન સમુદ્રી માર્ગો બંધ કરવાની કે અસ્થિર કરવાની કોશિશ કરશે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલની સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ જશે.
દુબઈમાં વસતા ઇરાનીઓ: દુબઈમાં હજારો ઇરાની નાગરિકો પોતાના વ્યાપાર ચલાવે છે. ફાઇનાન્શિયલ ટ્રાન્ઝેક્શન બંધ થવાથી તેમના રોજગાર અને બિઝનેસ પર મોટું સંકટ ઊભું થયું છે.
