હોર્ન ઓફ આફ્રિકામાં મોટો વ્યૂહાત્મક ફેરફાર: ઈઝરાયેલની સોમાલીલેન્ડને માન્યતા અને ભારત-UAE નો વધતો પ્રભાવ
ઈઝરાયેલે સોમાલીલેન્ડની સ્વતંત્રતાને સત્તાવાર રીતે માન્યતા આપીને અને તેની સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરીને એક ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક પગલું ભર્યું છે. ‘ધ સોર્સીસ’ (the sources) અનુસાર, આ પગલું માત્ર પ્રતીકાત્મક નહોતું, પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય હોર્ન ઓફ આફ્રિકામાં શક્તિ સંતુલન બદલવાનો અને ઈરાન, તુર્કી તથા ચીનના વધતા પ્રભાવને પડકારવાનો છે.
ઈઝરાયેલ અને ભારતનું વધતું તાલમેલ
ઈઝરાયેલની આ પહેલ ભારતના “સમુદ્રી શાસનકળા” (maritime statecraft) ના ખ્યાલ સાથે સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત છે. ભારતે છેલ્લા દાયકામાં આફ્રિકાને પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતોના કેન્દ્રમાં રાખ્યું છે, જેને SAGAR અને MAHASAGAR જેવી નીતિઓ દ્વારા મજબૂતી આપવામાં આવી છે. 16-17 ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ ભારતીય વડાપ્રધાનની ઈથોપિયા મુલાકાતે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને “વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી” ના સ્તર પર પહોંચાડી દીધા છે.
ભારત અને ઈઝરાયેલનું આ મોડેલ ચીનના ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) થી વિપરીત છે. જ્યાં ચીની મોડેલ નાણાકીય નિર્ભરતા અને દેવા પર કેન્દ્રિત છે, ત્યાં ભારત-ઈઝરાયેલ મોડેલ “લવચીકતા અને સાર્વભૌમત્વ” પર આધારિત છે. ઈઝરાયેલની તકનીકી ક્ષમતાઓ (જેમ કે ISR – ગુપ્તચર માહિતી અને દેખરેખ) અને ભારતની માળખાગત સુવિધા નિર્માણની ક્ષમતા મળીને આ ક્ષેત્રમાં એક નવો વિકલ્પ પૂરો પાડી રહી છે.
UAE અને સોમાલિયા વચ્ચે વધતો તણાવ
આ વ્યૂહાત્મક ફેરફારની વચ્ચે, સોમાલિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ના સંબંધોમાં મોટી તિરાડ પડી છે. 12 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ સોમાલિયા સરકારે UAE સાથેના તેના તમામ સુરક્ષા અને સંરક્ષણ કરારો રદ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. સોમાલિયાનો આરોપ છે કે UAE ની પ્રવૃત્તિઓ તેની સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાને નબળી પાડી રહી છે.
આ તણાવ ત્યારે વધુ વધી ગયો જ્યારે એવા અહેવાલો સામે આવ્યા કે UAE એ યમનના અલગતાવાદી જૂથ ‘સધર્ન ટ્રાન્ઝિશનલ કાઉન્સિલ’ (STC) ના નેતા એદ્રુસ અલ-ઝુબૈદીને સોમાલીલેન્ડના બેરબેરા બંદર મારફતે સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં મદદ કરી હતી. સાઉદી અરેબિયાએ પણ UAE પર અલ-ઝુબૈદીની તસ્કરી કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે, જેનાથી બંને ખાડી દેશો વચ્ચેના મતભેદો વધુ ઊંડા થયા છે.
પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને ભૂ-રાજનીતિ પર અસરો
- બેરબેરા બંદર: સોમાલીલેન્ડનું બેરબેરા બંદર હવે એક મુખ્ય વ્યૂહાત્મક કેન્દ્ર બની ગયું છે. તે ઈથોપિયાને સમુદ્ર સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે અને ચીનના પ્રભાવ હેઠળના જિબૂતીના બંદરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે.
- ઈરાન અને હુતી પડકાર: ઈઝરાયેલ માટે સોમાલીલેન્ડની ભૌગોલિક સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે યમનના હુતી નિયંત્રિત વિસ્તારોની નજીક છે, જે ઈઝરાયેલને ઈરાન સમર્થિત જોખમો પર નજર રાખવામાં મદદ કરે છે.
- તુર્કી સાથે સ્પર્ધા: તુર્કીએ સોમાલિયામાં પોતાનો સૈન્ય બેઝ (TURKSOM) બનાવ્યો છે, જેનાથી આ પ્રદેશમાં UAE અને ઈઝરાયેલ સાથે તેનું “શેડો વોર” (ગુપ્ત યુદ્ધ) તેજ બન્યું છે.
પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ
જોકે આ ગઠબંધન મજબૂત દેખાઈ રહ્યું છે, પરંતુ તેની સામે અનેક પડકારો છે. આફ્રિકી દેશોની માળખાગત નબળાઈ, સૈન્ય બળવાઓનો ઇતિહાસ અને વધતું દેવું આ વ્યૂહાત્મક મોડેલ માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, સોમાલીલેન્ડને માન્યતા આપવાથી ભારત માટે આફ્રિકન યુનિયન (AU) સાથેના સંબંધોમાં જટિલતા આવી શકે છે, કારણ કે મોટાભાગના આફ્રિકી દેશો પોતાની સરહદોના વિભાજન પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે.
હોર્ન ઓફ આફ્રિકામાં ઈઝરાયેલ અને ભારતની ઉપસ્થિતિ માત્ર સુરક્ષા ગઠબંધન નથી, પરંતુ તે ભાગીદારી અને સાર્વભૌમત્વ દ્વારા પ્રાદેશિક વ્યવસ્થાને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાનો એક પ્રયાસ છે.
