ગ્રીનલેન્ડ પર અમેરિકાને મળ્યું ‘સ્થાયી નિયંત્રણ’, ટ્રમ્પના માસ્ટરસ્ટ્રોકથી રશિયા-ચીનની વધી ટેન્શન!

“કોઈપણ દુશ્મન દેશ ત્યાં સૈન્ય હાજરી નહીં રાખી શકે…” – ગ્રીનલેન્ડ પર ટ્રમ્પની મોટી ચેતવણી!

ગ્લોબલ પોલિટિક્સમાં ફરી એકવાર ભારે હલચલ મચી ગઈ છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક એવી મોટી કૂટનીતિક સફળતા મેળવી છે, જેનો અવાજ લાંબા સમય સુધી આર્કટિકથી લઈને વાશિંગ્ટન, મોસ્કો અને બેઇજિંગ સુધી સંભળાશે. ટ્રમ્પે ડેનમાર્ક સાથે એક ઐતિહાસિક સમજૂતીની જાહેરાત કરી છે, જેના હેઠળ હવે અમેરિકાને દુનિયાના સૌથી મોટા ટાપુ ગ્રીનલેન્ડની સુરક્ષા પર ‘સ્થાયી નિયંત્રણ’ (Permanent Control) મળી ગયું છે. આ સમજૂતી બાદ હવે આર્કટિક ક્ષેત્રની આખી પાવર ગેમ બદલાતી નજરે પડી રહી છે. આવો વિગતવાર જાણીએ કે આ ડીલના શું અર્થ છે અને વૈશ્વિક રાજનીતિ પર તેની શી અસર પડશે.

શું છે આ ડીલ અને ટ્રમ્પની મોટી જાહેરાત?

અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક પોસ્ટ શેર કરીને આ વાતની જાણકારી આપી. તેમણે પોતાના અંદાજમાં આ મોટી ઉપલબ્ધિની જાહેરાત કરતા લખ્યું, “મને આ જાહેરાત કરતા અત્યંત ખુશી થઈ રહી છે કે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાએ ડેનમાર્ક સામ્રાજ્ય અને ગ્રીનલેન્ડ સાથે એક સમજૂતી કરી લીધી છે.”

ટ્રમ્પના મતે, આ સમજૂતીથી અમેરિકાને ગ્રીનલેન્ડમાં સુરક્ષા અને ત્યાંની અન્ય તમામ રણનીતિક જરૂરિયાતો પર સ્થાયી નિયંત્રણ મળી જશે. ગ્રીનલેન્ડ લાંબા સમયથી પોતાની ભૌગોલિક સ્થિતિના કારણે અમેરિકાની સૈન્ય યોજનાઓના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. આર્કટિક ક્ષેત્રમાં રશિયા અને ચીનની વધતી ગતિવિધિઓ વચ્ચે અમેરિકા આ ભૂભાગ પર પોતાની પકડ મજબૂત કરવાની લાંબા સમયથી કોશિશ કરી રહ્યું હતું, જે હવે આ ડીલના માધ્યમથી પૂરી થતી દેખાઈ રહી છે.

રશિયા અને ચીન માટે મોટો આંચકો

આ સમજૂતીનો સૌથી કડક સંદેશ અમેરિકાના પરંપરાગત પ્રતિસ્પર્ધીઓ—રશિયા અને ચીન—માટે છે. ટ્રમ્પે પોતાની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા સીધી રીતે અમેરિકાના દુશ્મનોને ચેતવણી આપી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું કે હવેથી અમેરિકાની સ્પષ્ટ લેખિત મંજૂરી વગર કોઈ પણ દુશ્મન દેશ ગ્રીનલેન્ડમાં ક્યારેય પણ પોતાનું સૈન્ય બેઝ બનાવી શકશે નહીં.

સાથે જ, ત્યાં કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય હાજરી રાખવા કે સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં રોકાણ કરવા પર પણ સંપૂર્ણ રોક લગાવી દેવામાં આવી છે. જાણકારોનું માનવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીન અને રશિયા સતત આર્કટિક ક્ષેત્રમાં પોતાના પગપસારા કરવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા. ચીને તો પોતાને ‘આર્કટિકની નજીકનો દેશ’ જાહેર કરીને ત્યાં પોતાના આર્થિક અને વૈજ્ઞાનિક પ્રોજેક્ટ્સના બહાને ઘૂસણખોરી વધારવાની શરૂ કરી દીધી હતી. વળી, રશિયા પણ આ વિસ્તારમાં પોતાની સૈન્ય તાકાતને સતત અપગ્રેડ કરી રહ્યું હતું. આ સ્થિતિમાં, અમેરિકાનું આ ‘પરમેનન્ટ કંટ્રોલ’ બેઇજિંગ અને મોસ્કો બંનેના રણનીતિક સપનાંઓ પર મોટો બ્રેક લગાવી શકે છે.

ગ્રીનલેન્ડનું ભૂ-રાજકીય મહત્ત્વ કેમ ખાસ છે?

ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ, ગ્રીનલેન્ડ ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપની વચ્ચે આવેલું છે અને તે ઉત્તર એટલાન્ટિક તથા આર્કટિક મહાસાગરોને જોડે છે. લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી, તે વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ પ્રદેશોમાંનું એક છે. મિસાઇલ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ, સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ અને નેવિગેશનના સંદર્ભમાં મહાસત્તાઓ માટે આ સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. શીત યુદ્ધના સમયથી જ અમેરિકા ત્યાં લશ્કરી હાજરી ધરાવે છે, પરંતુ આ નવા કરાર વોશિંગ્ટનને આ પ્રદેશમાં નિર્વિવાદ, કાનૂની અને કાયમી લાભ અપાવે છે.

ડેનમાર્ક સાથેની આ સમજૂતી બાદ હવે ડેનમાર્ક સામ્રાજ્ય અને ગ્રીનલેન્ડના સ્થાનિક પ્રશાસન સાથે મળીને અમેરિકા આ વિસ્તારની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે પોતાના નિયંત્રણમાં ચલાવશે. આ ટ્રમ્પ પ્રશાસનની એક મોટી કૂટનીતિક જીત માનવામાં આવી રહી છે, કારણ કે ગ્રીનલેન્ડને લઈને અગાઉ પણ અનેક પ્રકારની કૂટનીતિક ચર્ચાઓ અને અટકળો લાગતી રહી છે.

આગળ શું થશે?

આ સમજૂતી સામે આવ્યા બાદ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં નવા સમીકરણો બનવા નિશ્ચિત છે. એક તરફ જ્યાં અમેરિકા અને તેના પશ્ચિમી સહયોગીઓ તેને આર્કટિક ક્ષેત્રની સુરક્ષા માટે એક ઐતિહાસિક પગલું ગણાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ રશિયા અને ચીન તરફથી તેના પર શી પ્રતિક્રિયા આવે છે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. હાલમાં, આ ડીલે એ સાફ કરી દીધું છે કે આવનારા સમયમાં દુનિયાની મહાસત્તાઓ આર્કટિકના સંસાધનો અને માર્ગો પર કબજો જમાવવા માટે વધુ આક્રમક વલણ અપનાવવાની છે, અને આ રેસમાં હાલમાં અમેરિકાએ બાજી મારી લીધી છે.