ભારત-અમેરિકા વેપાર યુદ્ધ: ‘ટેરિફ કિંગ’ નો જંગ અને મોદી સરકારનો ‘સાઇલન્ટ’ પલટવાર
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના દાયકાઓ જૂના વ્યૂહાત્મક સંબંધોમાં ૨૦૨૫-૨૬નું રાજદ્વારી અને વ્યાપારી સંકટ અત્યાર સુધીના સૌથી ઊંડા તણાવ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ની નીતિ હેઠળ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા ભારતીય નિકાસ પર લાદવામાં આવેલા ૫૦% ના ભારે ટેરિફે બંને દેશો વચ્ચે વેપાર યુદ્ધ છેડી દીધું છે. જોકે, ભારતે પણ પોતાની ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ જાળવી રાખીને અમેરિકાને તેની જ ભાષામાં જવાબ આપવાનું શરૂ કર્યું છે.
50% ટેરિફનો બોજ અને રશિયા-કનેક્શન
આ સંકટની શરૂઆત ઓગસ્ટ ૨૦૨૫માં થઈ જ્યારે અમેરિકાએ ભારતીય સામાન પર પહેલા ૨૫% ‘પારસ્પરિક’ (reciprocal) ટેક્સ લાદ્યો અને ત્યારબાદ રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખવાની સજા તરીકે ૨૫% વધારાનો દંડ ફટકાર્યો. આ સાથે ભારત વિશ્વના એવા પસંદગીના દેશોમાં સામેલ થયું છે જેના પર અમેરિકાએ સૌથી વધુ ટેરિફ લાદ્યો છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે આ પગલાંને “અન્યાયી અને અયોગ્ય” ગણાવતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૧.૪ અબજ નાગરિકોની ઉર્જા સુરક્ષા માટે રશિયન તેલ આવશ્યક છે
કઠોળ પર ભારતનો ‘સાઇલન્ટ’ પલટવાર
અમેરિકી દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે મોદી સરકારે ‘સાઇલન્ટ’ વળતી કાર્યવાહી કરી છે. ભારતે ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરના અંતમાં અમેરિકી કઠોળ (ખાસ કરીને પીળા વટાણા) પર ૩૦% આયાત શુલ્ક લાદી દીધો હતો, જે ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫થી અમલમાં આવ્યો છે. આ પગલાથી અમેરિકી ખેડૂતો, ખાસ કરીને નોર્થ ડકોટા અને મોન્ટાનાના ઉત્પાદકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે. અમેરિકી સાંસદોએ હવે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને આ ૩૦% ટેક્સ ઘટાડવા વિનંતી કરી છે, જેને તેઓ “અયોગ્ય” માની રહ્યા છે.
અર્થતંત્ર પર અસર: કોણ જીત્યું, કોણ હાર્યું?
ICRA ના અહેવાલ મુજબ, આ ટેરિફ યુદ્ધથી ભારતની ૭૦% નિકાસ પર જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે, જેમાં કપડાં (Apparel), રત્ન અને આભૂષણો (Diamonds), અને દરિયાઈ ઉત્પાદનો (Seafood) સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે. એકલા કાપડ ક્ષેત્રના માર્જિનમાં ૨૦૦-૩૦૦ બેસિસ પોઈન્ટના ઘટાડાની આશંકા છે.
જોકે, તાજેતરના આંકડાઓએ નિષ્ણાતોને ચોંકાવી દીધા છે. ભારે ટેરિફ હોવા છતાં, નવેમ્બર ૨૦૨૫માં અમેરિકામાં ભારતીય નિકાસ ૬.૯૨ અબજ ડોલર પર પહોંચી ગઈ છે, જે સપ્ટેમ્બરની સરખામણીમાં ૨૨% નો ઉછાળો દર્શાવે છે.
‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અને રાજદ્વારી અંતર
આ સંકટે ભારતને તેની વિદેશ નીતિ અને વ્યાપારી ભાગીદારીમાં વિવિધતા લાવવા માટે મજબૂર કર્યું છે. વડાપ્રધાન મોદીએ ‘મિશન ૫૦૦’ દ્વારા ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ અબજ ડોલરના વેપારનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો, પરંતુ વર્તમાન તણાવે ‘ક્વાડ’ (Quad) જેવા જૂથોના ભવિષ્ય પર પણ સવાલો ઉભા કર્યા છે. ભારતે હવે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ મિશનને વધુ તેજ બનાવ્યું છે, ખાસ કરીને કઠોળ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા મેળવવા માટે ૨૦૩૦-૩૧ સુધીમાં ૩૫૦ લાખ ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.
રાજદ્વારી મોરચે પણ અંતર સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. પીએમ મોદીએ પૂર્વ વ્યસ્તતાઓનો હવાલો આપીને રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના વોશિંગ્ટન ડિનરના આમંત્રણને ફગાવી દીધું હતું. જાણકારોનું માનવું છે કે આ ભારતની એક નવી અને મક્કમ વ્યાપારી વ્યૂહરચનાનો સંકેત છે.
આગળની રાહ
હાલમાં સ્થિતિ ‘વેઈટ એન્ડ વોચ’ (Wait and Watch) જેવી છે. જ્યાં અમેરિકા ભારતને “ટેરિફ કિંગ” કહી રહ્યું છે, ત્યાં ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે પોતાના સ્થાનિક કૃષિ અને ઔદ્યોગિક હિતો સાથે કોઈ બાંધછોડ નહીં કરે. એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે શું આગામી વાટાઘાટો આ વ્યાપારી ગતિરોધને ઉકેલી શકે છે કે પછી આ ‘ન્યૂ વર્લ્ડ ઓર્ડર’ ના નવા પ્રકરણની શરૂઆત છે.
