પશ્ચિમ એશિયામાં કૂટનીતિનો નવો સસ્પેન્સ: ‘ગમે ત્યારે ગુડ ન્યૂઝ’ ના દાવા બાદ કેમ પાછળ હટ્યા માર્કો રુબિયો?
વૈશ્વિક રાજકારણ અને પશ્ચિમ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણો દર કલાકે બદલાઈ રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી પરમાણુ મંત્રણા અને શાંતિ કરાર પર ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં કોઈ ઐતિહાસિક જાહેરાત થશે તેવી અટકળો વચ્ચે એક ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના વિદેશ સચિવ (Secretary of State) માર્કો રુબિયોએ ઈરાન કરાર અંગેના પોતાના અગાઉના સકારાત્મક નિવેદન પર સત્તાવાર રીતે ‘યુ-ટર્ન’ લઈ લીધો છે. થોડા સમય પહેલાં જ બંને દેશો વચ્ચે “કોઈપણ ક્ષણે કરારની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ શકે છે અને ગમે ત્યારે સારા સમાચાર આવી શકે છે” તેવો દાવો કરનાર રુબિયોએ હવે પોતાના સૂર બદલી નાખ્યા છે. તેમણે મિશ્ર સંકેતો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પ્રસ્તાવિત કરાર અંગે હજુ સુધી કશું પણ અંતિમ સ્વરૂપ (Finalized) આપવામાં આવ્યું નથી.
કૂટનીતિના મંચ પર પહેલાં ઉત્સાહ અને હવે સાવચેતી
વાસ્તવમાં, માર્કો રુબિયોએ અગાઉ આપેલા એક નિવેદનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા સમક્ષ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે બંને દેશો વચ્ચેની મંત્રણા અત્યંત સકારાત્મક રહી છે અને વોશિંગ્ટન તથા તેહરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો મધ્ય પૂર્વનો તણાવ હવે સમાપ્ત થવાના આરે છે. તેમના આ નિવેદનથી વૈશ્વિક બજારો અને આર્થિક ક્ષેત્રે રાહતની લાગણી જોવા મળી હતી.
પરંતુ, હવે અચાનક વાઈટ હાઉસની નીતિઓમાં ફેરફાર અથવા ઈરાન તરફથી મળેલી કડક પ્રતિક્રિયા બાદ રુબિયોએ સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે હવે જણાવ્યું છે કે, “ભલે વાતચીત પ્રગતિ પર હોય અને હમણાં બધું નિયંત્રણમાં દેખાતું હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી તમામ જટિલ મુદ્દાઓ પર સત્તાવાર હસ્તાક્ષર ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ કરારને પૂર્ણ માની શકાય નહીં.”
અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ મંત્રણા: વિદેશ મંત્રી રુબિયોના નિવેદનમાં આવેલો બદલાવ
| કૂટનીતિક તબક્કો (Diplomatic Stage) | માર્કો રુબિયોનું અગાઉનું વલણ | તાજેતરમાં લીધેલો યુ-ટર્ન (Current Stand) | વૈશ્વિક સ્તરે તેની સંભવિત અસર |
| કરારની ટાઈમલાઈન | “ગમે ત્યારે સારા સમાચાર આવી શકે છે, સોદો ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં અંતિમ ચરણમાં.” | “હજુ સુધી કોઈપણ મુદ્દા પર અંતિમ સહમતિ સાધી શકાઈ નથી, કંઈ પણ ફાઈનલ નથી.” | મધ્ય પૂર્વની શાંતિ મંત્રણા પર ફરી અનિશ્ચિતતાના વાદળો ઘેરાયા. |
| બંને દેશો વચ્ચેની સ્થિતિ | અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે બધું બરાબર ચાલી રહ્યું છે અને પ્રગતિ સંતોષજનક છે. | વાટાઘાટો ચાલુ છે, પણ વહેલી જાહેરાતની આશાઓ પર બ્રેક લાગી ગઈ છે. | વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ માર્કેટ અને શેરબજારમાં અસ્થિરતાની આશંકા. |
| મુખ્ય વિવાદિત વિષયો | યુદ્ધવિરામ અને આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા અંગે પ્રાથમિક સ્તરે સંતોષ. | પરમાણુ યુરેનિયમનો નાશ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના સંચાલન પર ખેંચતાણ. | કટોકટીના ઉકેલ માટે ઇન્ટરનેશનલ એજન્સીઓની મધ્યસ્થતા અનિવાર્ય. |
ઈરાનની સખત પ્રતિક્રિયા બાદ અમેરિકા કેમ બેકફૂટ પર આવ્યું?
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, માર્કો રુબિયોનો આ યુ-ટર્ન ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના સત્તાવાર નિવેદન બાદ આવ્યો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બાકાઈએ સોમવારે તેહરાનમાં અમેરિકાના ઉતાવળિયા દાવાઓને ફગાવી દેતા સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે, “વાતચીત આગળ વધી રહી છે તે સાચું છે, પરંતુ તાત્કાલિક કોઈ કરાર પર હસ્તાક્ષર થવાના નથી. કોઈ પણ પક્ષ આવો દાવો કરી શકે નહીં.”
ઈરાને એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તેનો પરમાણુ મુદ્દો અને વ્યૂહાત્મક વેપાર માર્ગ ગણાતી ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ આ કરારના કાર્યક્ષેત્રની બહાર છે. ઈરાનની આ કડક શરતો અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાનના યુરેનિયમને નષ્ટ કરવાના અપાયેલા અલ્ટીમેટમના કારણે અમેરિકી પ્રશાસનને સમજાઈ ગયું છે કે આ સોદો જેટલો સરળ દેખાતો હતો તેટલો છે નહીં. આથી જ, માર્કો રુબિયોએ હવે ગંભીરતા પૂર્વક પોતાના નિવેદન પરથી પીછેહઠ કરવી પડી છે.
માર્કો રુબિયોનો આ યુ-ટર્ન દર્શાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં પથ્થર પરની લકીર જેવું કશું હોતું નથી. અમેરિકા અને ઈરાન જેવા પરંપરાગત કટ્ટર હરીફો વચ્ચે દાયકાઓ જૂનો અવિશ્વાસ એટલો ઊંડો છે કે માત્ર થોડા રાઉન્ડની સકારાત્મક વાતચીતથી સદીઓનો વિવાદ ઉકેલાઈ શકતો નથી. જ્યાં સુધી બંને દેશો પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ અને આર્થિક પ્રતિબંધોના મુદ્દે કોઈ સમાન ફોર્મ્યુલા પર સંમત નહીં થાય, ત્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયામાં કાયમી શાંતિ એક મૃગજળ સમાન બની રહેશે. આગામી દિવસોમાં વોશિંગ્ટનથી કોઈ નવો સત્તાવાર પ્રસ્તાવ મુકાય છે કે કેમ, તેના પર જ વિશ્વની નજર રહેશે.
