જો આ ૬ લોકો ઊંઘતા દેખાય તો તરત જ જગાડી દો, વિલંબ કરશો તો થશે મોટું નુકસાન
માનવ સ્વભાવ અને વ્યવહારિક જીવનના અદભુત જ્ઞાતા આચાર્ય ચાણક્યએ સમાજ અને વ્યક્તિના કલ્યાણ માટે અનેક કલ્યાણકારી વાતો કહી છે. સામાન્ય રીતે આપણી સંસ્કૃતિમાં સૂતેલા વ્યક્તિને જગાડવો એ અશિષ્ટાચાર ગણાય છે, કારણ કે ઊંઘમાં ખલેલ પડવાથી વ્યક્તિ ગુસ્સે થઈ શકે છે અથવા તેની તબિયત પર અસર પડી શકે છે. પરંતુ આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાના નીતિશાસ્ત્રમાં અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિઓનું વર્ણન કરતા એવા ૬ લોકો વિશે જણાવ્યું છે, જેમને જોતાની સાથે જ જગાડી દેવા જોઈએ. તેમને જગાડવામાં વિલંબ કરવો એ તેમના માટે અને સમાજ માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
આચાર્ય ચાણક્ય માત્ર એક મહાન રાજદ્વારી જ નહોતા, પરંતુ તેઓ મનોવિજ્ઞાન અને સામાજિક વ્યવસ્થાના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. તેઓ સારી રીતે જાણતા હતા કે વ્યક્તિની આળસ કે અયોગ્ય સમયે લીધેલી ઊંઘ તેના આખા જીવનને બરબાદ કરી શકે છે. નીતિશાસ્ત્રમાં તેમણે એવા છ લોકોની યાદી આપી છે જેમને જગાડવા એ પુણ્યનું કામ છે, કારણ કે તેમ કરવાથી તેમનું હિત જળવાઈ રહે છે.
૧. આળસના બંધનમાંથી મુક્ત કરવા લાયક વિદ્યાર્થી
વિદ્યાર્થી જીવન એ ભવિષ્યના નિર્માણનો પાયો છે. આ સમયગાળામાં શિસ્ત અને સમયનું પાલન અત્યંત જરૂરી છે. આચાર્ય ચાણક્યના મતે વિદ્યાર્થી માટે છ કલાકની ઊંઘ પૂરતી માનવામાં આવે છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થી સવારના સમયે કે પોતાના અભ્યાસના કલાકો દરમિયાન વધુ પડતી ઊંઘ લે છે, તો તે આળસનો શિકાર બની જાય છે. આળસ તેના જ્ઞાનાર્જનમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. તેથી, વિદ્યાર્થીને લાંબી ઊંઘમાંથી જગાડવામાં સહેજ પણ અચકાવું જોઈએ નહીં, કારણ કે જાગવાથી જ તેનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બનશે.
૨. સુરક્ષાની જવાબદારી સંભાળતો ચોકીદાર
ચોકીદાર અથવા રક્ષકનું કામ જ સતર્ક રહેવાનું છે. તેને કોઈ સોસાયટી, બેંક, દુકાન કે ઘરની સુરક્ષાની મોટી જવાબદારી સોંપવામાં આવી હોય છે. જો ફરજ દરમિયાન ચોકીદાર સૂઈ જાય, તો ચોર અથવા અસામાજિક તત્વો તેનો ગેરલાભ ઉઠાવી શકે છે. તેના સૂવાથી માત્ર ધન-માલની ચોરી જ નથી થતી, પરંતુ લોકોના જીવ પણ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, ફરજ પર ઊંઘવાની આદત તેને નોકરીમાંથી પણ હાથ ધોવા મજબૂર કરી શકે છે. તેથી તેને તુરંત જગાડવો એ જ હિતમાં છે.
૩. દુઃસ્વપ્નથી ગભરાઈ ગયેલી વ્યક્તિ
ઘણી વખત લોકો ઊંઘમાં ખૂબ જ ભયાનક કે ખરાબ સપના જોઈને ગભરાઈ જતા હોય છે. તેમની માનસિક સ્થિતિ તણાવપૂર્ણ બની જાય છે અને ક્યારેક આવી સ્થિતિ હૃદય પર પણ ભારે દબાણ લાવે છે. જો આપણી આસપાસ કોઈ વ્યક્તિ ઊંઘમાં ધ્રૂજતી હોય, અસ્વસ્થ દેખાતી હોય કે ડરી ગઈ હોય, તો તેને તરત જ હલાવીને જગાડી દેવી જોઈએ. તેને જગાડ્યા પછી તરત જ પીવાનું પાણી આપવું જોઈએ જેથી તેનું મન શાંત થાય અને ભયાનક સપનાના પ્રભાવમાંથી તે બહાર આવી શકે.
૪. ઘર કે ઓફિસનું કામ કરતો સેવક અથવા નોકર
જો કોઈ સેવક કે કર્મચારી પોતાની ફરજના સમયે અથવા કામની વચ્ચે સૂઈ જાય છે, તો તેનાથી માલિકનું કામ તો બગડે જ છે, પણ સાથે-સાથે તે કર્મચારીની પોતાની છબી પણ ખરડાય છે. સમયસર કામ પૂરું ન થવાને કારણે મોટી વ્યાપારિક કે ઘરગથ્થુ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. નોકરને સમયસર જગાડવાથી તે પોતાની ફરજ પ્રત્યે સભાન બને છે અને ભવિષ્યમાં થનારા આર્થિક કે વ્યવસાયિક નુકસાન અને ઠપકામાંથી બચી જાય છે.
૫. પ્રવાસ દરમિયાન અજાણ્યા માર્ગ પર મુસાફરી કરતો પ્રવાસી
પ્રવાસ દરમિયાન વ્યક્તિ અજાણ્યા લોકો અને અજાણ્યા વાતાવરણની વચ્ચે હોય છે. જો કોઈ પ્રવાસી બસ, ટ્રેન કે અન્ય વાહનમાં મુસાફરી કરતી વખતે ગાઢ ઊંઘમાં સરી પડે, તો તેનો સામાન ચોરાઈ જવાનો મોટો ભય રહે છે. આજના સમયમાં પણ પ્રવાસીઓની ઊંઘનો લાભ લઈને ગુનેગારો કિંમતી સામાનની ચોરી કરી લેતા હોય છે. વળી, ઊંઘી જવાથી પ્રવાસી પોતાનું ગંતવ્ય સ્થાન (સ્ટેશન) પણ ચૂકી શકે છે. તેથી કોઈ સહ-પ્રવાસીને અસુરક્ષિત સ્થિતિમાં ઊંઘતો જોઈને જગાડી દેવો એ એક સાચા નાગરિકની ફરજ છે.
૬. ભૂખને છુપાવવા મજબૂર બનેલો ભૂખ્યો માણસ
માનવતાના દ્રષ્ટિકોણથી આ મુદ્દો સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આચાર્ય ચાણક્ય કહે છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ ભૂખના કારણે અશક્ત થઈને, પોતાની ભૂખને દબાવવા માટે સૂઈ રહી હોય, તો તેને ચોક્કસપણે જગાડવી જોઈએ. તેને જગાડીને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવવું જોઈએ. અન્નદાનને શાસ્ત્રોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ દાન માનવામાં આવ્યું છે. ભૂખ્યા માણસની તૃપ્તિથી જે આત્મિક સંતોષ અને આશીર્વાદ મળે છે, તેનાથી મોટું કોઈ પુણ્ય નથી.
આચાર્ય ચાણક્યની આ નીતિઓ પાછળ ઊંડી વ્યવહારિકતા છુપાયેલી છે. તેઓ આપણને શીખવે છે કે અંધશ્રદ્ધા કે રૂઢિચુસ્ત વિચારોમાં બંધાયા વગર, સમય અને પરિસ્થિતિને પારખીને લીધેલા નિર્ણયો જ વ્યક્તિને મુશ્કેલીઓમાંથી બચાવે છે. આ ૬ લોકોને યોગ્ય સમયે જગાડવા એ વાસ્તવમાં આળસ અને સંકટ સામે ચેતવણી આપવાનું પરોપકારી કાર્ય છે.
