પાકિસ્તાનમાં ઈરાન અને અમેરિકાની વાટાઘાટો નિષ્ફળ; શું હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખુલશે? આગળ શું થશે તે જાણો.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે સૌથી ખરાબ સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઇસ્લામાબાદમાં ચાલેલી ૨૧ કલાકની મેરેથોન બેઠક બાદ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની વાટાઘાટો પડી ભાંગી છે. ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના આ ખાસ વિશ્લેષણમાં આપણે જાણીશું કે ‘વિશ્વની નસ’ ગણાતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ રહેવાથી ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વ પર કેવી આર્થિક આફત આવી શકે છે.
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ઉર્જા સુરક્ષા માટે ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ નો દિવસ ઈતિહાસમાં ‘બ્લેક સન્ડે’ તરીકે ઓળખાઈ શકે છે. પાકિસ્તાનના ઇસ્લામાબાદમાં ૨૧ કલાક સુધી ચાલેલી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની ઉચ્ચસ્તરીય શાંતિ મંત્રણાઓ કોઈ પણ સમજૂતી વિના પૂરી થઈ છે. અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વાન્સે અત્યંત નિરાશા સાથે જાહેર કર્યું છે કે ઈરાને અમેરિકાની વાજબી શરતો સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે. સામા પક્ષે, ઈરાને અમેરિકાની માંગણીઓને ‘વધારે પડતી અને અસ્વીકાર્ય’ ગણાવી છે.
૧. વાટાઘાટો કેમ તૂટી? મડાગાંઠનું અસલી કારણ
આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને રોકવા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી મુક્ત વેપાર માટે ખોલવાનો હતો. જેડી વાન્સે આક્ષેપ કર્યો છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ક્ષેત્રીય મિસાઈલ પ્રણાલી અંગે નમતું જોખવા તૈયાર નથી. બીજી તરફ, ઈરાનનું કહેવું છે કે અમેરિકા ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ પર તરાપ મારી રહ્યું છે. ૨૧ કલાકની સતત ચર્ચા છતાં બંને દેશો કોઈ મધ્યમ માર્ગ શોધી શક્યા નથી, જે દર્શાવે છે કે અવિશ્વાસની ખાઈ કેટલી ઊંડી છે.
૨. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વિશ્વના અર્થતંત્રની ગૂંગળામણ
આ મંત્રણાની નિષ્ફળતાની સૌથી મોટી અસર ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ પર પડશે. ઈરાનની શક્તિશાળી લશ્કરી પાંખ ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ કોર્પ્સ’ (IRGC) એ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી ચાલી આવતી નાકેબંધીમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની કેમ મહત્વની છે?
-
વિશ્વનું ૨૦ ટકા ક્રૂડ ઓઈલ આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે.
-
સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત અને ઈરાક જેવા દેશોના તેલ નિકાસ માટે આ એકમાત્ર રસ્તો છે.
-
ભારતની તેલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગે જ આવે છે.
૩. યુદ્ધવિરામ અને લેબનોન હુમલાની ખલેલ
નોંધનીય છે કે ૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ બંને પક્ષો વચ્ચે બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામ માટે સમજૂતી થઈ હતી. આ હેઠળ દરરોજ ૧૫ જહાજોને પસાર થવાની મંજૂરી અપાઈ હતી. પરંતુ લેબનોન પર થયેલા આકસ્મિક હુમલાએ સમગ્ર સ્થિતિ બદલી નાખી. ઈરાને વળતો પ્રહાર કરતા આ માર્ગ ફરીથી સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધો છે. આનો અર્થ એ છે કે હવે જે જહાજો વચ્ચે ફસાયેલા છે, તેમની સુરક્ષા સામે પણ મોટો ખતરો ઉભો થયો છે.
૪. ઈરાનનો માસ્ટરપ્લાન: તેલને હથિયાર બનાવ્યું
વિશ્લેષકો માને છે કે ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના પોતાના ભૌગોલિક નિયંત્રણને રાજદ્વારી હથિયાર તરીકે વાપરી રહ્યું છે. તે જાણે છે કે જ્યાં સુધી તે આ માર્ગ બંધ રાખશે, ત્યાં સુધી અમેરિકા અને તેના મિત્ર દેશો પર આર્થિક દબાણ રહેશે. ઈરાન આ માર્ગ દ્વારા પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે અને તે સાબિત કરવા માંગે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં તેની મરજી વગર પાંદડું પણ હાલી શકે તેમ નથી.
૫. ભારત અને વિશ્વ પર શું અસર થશે?
આ ઘટનાક્રમ બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૧૦ ને પાર કરી શકે છે. ભારત માટે આ ચિંતાજનક છે કારણ કે મોંઘું તેલ મોંઘવારીમાં સીધો વધારો કરશે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન તૂટી જશે અને વિશ્વ ૨૦૦૮ જેવી મોટી આર્થિક મંદીમાં ધકેલાઈ શકે છે.
આગળ શું થશે? હાલ પૂરતું તો આશાનું કિરણ ધૂંધળું દેખાય છે. જેડી વાન્સ વોશિંગ્ટન પરત ફરી રહ્યા છે અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હવે કયા કડક પગલાં લે છે તેના પર સૌની નજર છે. શું અમેરિકા લશ્કરી બળ વાપરીને આ માર્ગ ખોલાવશે? કે પછી નવા પ્રતિબંધો લાદશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ મધ્ય પૂર્વના ભવિષ્યનો નિર્ણય કરશે.
