ક્યારે છે પરિવર્તિની કે પાર્શ્વ એકાદશી? જાણો વ્રતના નિયમો અને મહત્વપૂર્ણ માહિતી
સનાતન ધર્મમાં એકાદશીના વ્રતનું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને પવિત્ર સ્થાન છે. ભગવાન વિષ્ણુના આશીર્વાદ મેળવવા માટે વર્ષભર આવતી તમામ એકાદશીઓ માટે વિશેષ વિધિઓ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. તેમાં ‘પરિવર્તિની એકાદશી’ — જેને ‘પાર્શ્વ એકાદશી’ અથવા ‘જયા એકાદશી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે — તેનું વિશેષ મહત્વ છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે સૃષ્ટિના પાલનહાર ભગવાન વિષ્ણુ ‘યોગનિદ્રા’ (દિવ્ય નિદ્રા) દરમિયાન પોતાની સૂવાની સ્થિતિ બદલે છે; તેથી તેને પરિવર્તિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે.
વૈદિક પંચાંગ અનુસાર, આ વર્ષે પરિવર્તિની એકાદશી ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬, મંગળવાર ના રોજ ઉજવાશે. ચાલો આ પાવન પર્વ વિશે વિસ્તારથી જાણીએ કે તેને પરિવર્તિની કેમ કહેવામાં આવે છે, તેનો શુભ મુહૂર્ત કયો છે અને આ દિવસે કયા નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ.
પાર્શ્વ કે પરિવર્તિની એકાદશીને કેમ કહેવામાં આવે છે ‘પરિવર્તિની’?
હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક ગ્રંથો અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુ આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની દેવશયની એકાદશીના દિવસથી ચાર મહિના માટે યોગનિદ્રામાં લીન થઈ જાય છે. આ ચાર મહિનાના સમયગાળાને ‘ચાતુર્માસ’ કહેવામાં આવે છે.
ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશી તિથિ તે ખાસ દિવસ છે જ્યારે ક્ષીરસાગરમાં શયન કરી રહેલા ભગવાન વિષ્ણુ પોતાની યોગનિદ્રા દરમિયાન કરવટ બદલે છે (એટલે કે પોતાની દિશા બદલે છે). શાસ્ત્રોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સૂતી વખતે ભગવાન વિષ્ણુની સ્થિતિમાં થતા આ પરિવર્તનને કારણે જ આ એકાદશીનું નામ ‘પરિવર્તિની એકાદશી’ પડ્યું છે. આ દિવસે ભગવાન પોતાની કરવટનું પાર્શ્વ બદલે છે, તેથી તેને ઘણી જગ્યાએ પાર્શ્વ એકાદશી ના નામે પણ પોકારવામાં આવે છે.
ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ આ દિવસ ભગવાન વિષ્ણુના ભક્તો માટે ખૂબ જ ખાસ માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે જે પણ ભક્ત સાચા મનથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા-અર્ચના કરે છે, તેને ચાતુર્માસ દરમિયાન ભગવાનના કરવટ બદલવાનું પ્રત્યક્ષ પુણ્ય ફળ મળે છે.
પરિવર્તિની એકાદશી ૨૦૨૬: શુભ મુહૂર્ત અને તિથિની માહિતી
વર્ષ ૨૦૨૬માં આવતી પરિવર્તિની એકાદશીની તિથિઓ અને પારણાનો સમય નીચે મુજબ છે:
પર્વની તિથિ: મંગળવાર, ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬
એકાદશી તિથિનો પ્રારંભ: ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ રાત્રે ૮:૦૦ વાગ્યાથી
એકાદશી તિથિની સમાપ્તિ: ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ રાત્રે ૯:૪૩ વાગ્યા સુધી
વ્રત પારણાનો સમય: ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ સવારે ૫:૩૮ વાગ્યાથી સવારે ૮:૦૩ વાગ્યા સુધી
દ્વાદશી તિથિની સમાપ્તિ: ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ રાત્રે ૧૦:૫૦ વાગ્યે
જે શ્રદ્ધાળુઓ આ દિવસનું વ્રત રાખે છે, તેમણે દ્વાદશી તિથિના દિવસે યોગ્ય સમયે જ સાત્વિક ભોજન ગ્રહણ કરીને પોતાના વ્રતના પારણા કરવા જોઈએ.
વ્રત દરમિયાન કઈ બાબતોનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
વ્રત દરમિયાન કઈ બાબતોનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ?પરિવર્તિની એકાદશીના દિવસે કેટલાક નિયમોનું કડકાઈથી પાલન કરવું જરૂરી માનવામાં આવે છે જેથી વ્રતનું પૂરેપૂરું ફળ પ્રાપ્ત થઈ શકે:
૧. તુલસી દળનું મહત્ત્વ: ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા તુલસી વગર અધૂરી માનવામાં આવે છે. તેથી પૂજા દરમિયાન શ્રી હરિને તુલસી દળ અવશ્ય અર્પણ કરો. જો કે ધ્યાન રાખો કે એકાદશીના દિવસે તુલસીના પાંદડા તોડવાનું ટાળવું, તેને એક દિવસ અગાઉ જ તોડીને રાખી લેવા જોઈએ.
૨. આહારના નિયમો: એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન ભૂલથી પણ કરવું જોઈએ નહીં. આ ઉપરાંત લસણ, ડુંગળી, માંસ, મિદ્રા અને કોઈપણ પ્રકારની તામસિક વસ્તુઓથી સંપૂર્ણપણે દૂરી બનાવી રાખો. ૩
. મન અને વાણી પર સંયમ: વ્રતના સમયગાળા દરમિયાન કોઈપણ પ્રત્યે મનમાં દ્વેષ, ઈર્ષ્યા કે ખોટા વિચારો લાવવા નહીં. આ પવિત્ર દિવસે ગુસ્સો કરવાનું ટાળવું અને કોઈને પણ અપશબ્દ બોલવા નહીં. શાંત મનથી ભગવાનનું સ્મરણ કરવું.
૪. મંત્ર જાપ અને પાઠ: આ પાવન દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના મૂળ મંત્રોનો જાપ કરવો, વિષ્ણુ સહસ્રનામ કે શ્રી હરિ સ્તોત્રનો પાઠ કરવો અત્યંત ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
૫. દાન-પુણ્ય: પોતાની ક્ષમતા અનુસાર જરૂરિયાતમંદોને અન્ન, વસ્ત્ર કે ફળનું દાન કરવું આ દિવસે ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે.
આ વ્રતનું મહત્ત્વ અને ફળ
એવી માન્યતા છે કે પરિવર્તિની એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી વ્યક્તિના જીવનના તમામ પ્રકારના કષ્ટ દૂર થઈ જાય છે. જાણે-અજાણે થયેલા પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને મૃત્યુ પછી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે. ચાતુર્માસની વચ્ચે આવતી આ એકાદશી ભક્તોને ભગવાન વિષ્ણુની વધુ નજીક લાવવાનો અવસર આપે છે. જો તમે પણ શ્રી હરિની અસીમ કૃપા મેળવવા માંગતા હોવ, તો આ ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ પૂરી શ્રદ્ધા સાથે પરિવર્તિની એકાદશીનું વ્રત રાખો અને વિધિ-વિધાનથી પૂજા કરો.
