સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો: રાજ્યપાલો પાસે ‘પોકેટ વીટો’ કે ‘એબ્સોલ્યુટ વીટો’ ની સત્તા નથી
ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે ‘તમિલનાડુ રાજ્ય વિરુદ્ધ તમિલનાડુના રાજ્યપાલ’ કેસમાં એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, રાજ્યપાલ રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા ખરડાઓને (Bills) અનિશ્ચિત સમય સુધી રોકી શકતા નથી. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની ખંડપીઠે પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું હતું કે, રાજ્યપાલોએ રાજ્યના ખરડાઓ પર ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં નિર્ણય લેવો પડશે.
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, બંધારણની કલમ 200 હેઠળ રાજ્યપાલ પાસે કોઈ સ્વતંત્ર વિવેકબુદ્ધિ નથી અને તેઓ મંત્રી પરિષદની સહાય અને સલાહ મુજબ કાર્ય કરવા માટે બંધાયેલા છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતીય બંધારણીય માળખામાં “એબ્સોલ્યુટ વીટો” (સંપૂર્ણ નકારાધિકાર) અથવા “પોકેટ વીટો” જેવી કોઈ વિભાવના અસ્તિત્વમાં નથી.
રાજ્યપાલો માટે સમયમર્યાદા નિર્ધારિત
અદાલતે રાજ્યપાલો દ્વારા કાયદાકીય કામગીરીમાં થતો વિલંબ રોકવા માટે નીચે મુજબની સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે:
- સંમતિ રોકવા અથવા અનામત રાખવા માટે: જો રાજ્યપાલ મંત્રી પરિષદની સલાહ પર કાર્ય કરે છે, તો તેમણે એક મહિનાની અંદર નિર્ણય લેવો પડશે.
- પુનર્વિચાર માટે સંદેશ મોકલવા માટે: જો રાજ્યપાલ મંત્રી પરિષદની સલાહ વિરુદ્ધ સંમતિ રોકે છે, તો તેમણે સંદેશ સાથે ખરડો ત્રણ મહિનાની અંદર વિધાનસભાને પરત કરવો પડશે.
- ફરીથી પસાર કરાયેલા ખરડાઓ માટે: જો વિધાનસભા કોઈ ખરડાને બીજી વખત પસાર કરીને મોકલે છે, તો રાજ્યપાલે એક મહિનાની અંદર પોતાની ફરજિયાત સંમતિ આપવી પડશે.
તમિલનાડુના 10 ખરડાઓને મળી ‘ડીમ્ડ’ મંજૂરી
આ ચુકાદો તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા રાજ્યપાલ આર.એન. રવિ વિરુદ્ધ દાખલ કરાયેલી અરજી પર આવ્યો છે, જેમણે 12 ખરડાઓ પર સંમતિ આપવામાં ઘણો વિલંબ કર્યો હતો. રાજ્યપાલે સંમતિ રોક્યા બાદ જ્યારે વિધાનસભાએ ખરડાઓ ફરીથી પસાર કર્યા, ત્યારે તેમણે તેને રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલી દીધા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પગલાને “કાયદાકીય રીતે ક્ષતિપૂર્ણ” (erroneous in law) ગણાવ્યું હતું.
અદાલતે પોતાની અસાધારણ સત્તાઓ (કલમ 142) નો ઉપયોગ કરીને જાહેર કર્યું કે, તમિલનાડુ વિધાનસભા દ્વારા પુનર્વિચાર બાદ મોકલવામાં આવેલા 10 ખરડાઓને 18 નવેમ્બર 2023 થી મંજૂર (deemed assented) માનવામાં આવે.
સંઘવાદનો વિજય
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય સહકારી સંઘવાદ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. કોર્ટે કહ્યું કે રાજ્યપાલ માત્ર એક બંધારણીય વડા છે, રાજકીય અભિનેતા નથી, અને તેઓ ચૂંટાયેલી વિધાનસભાઓની કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરી શકતા નથી. આ ચુકાદો તે રાજ્યો (જેમ કે કેરળ, પશ્ચિમ બંગાળ અને તેલંગાણા) માટે પણ માર્ગદર્શક બનશે જ્યાં રાજ્યપાલો અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ખરડાઓને લઈને મડાગાંઠ ચાલી રહી છે.
