બિહાર અને બંગાળમાં મતદાર યાદીનું ‘મહા-સફાઈ’ અભિયાન: ચૂંટણી પંચના નવા નિયમોથી કરોડો મતદારોને રાહત
ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) એ બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલા મતદાર યાદીની ‘શુદ્ધતા’ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ખાસ ગહન પુનરીક્ષણ (Special Intensive Revision – SIR) ની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. આ અભિયાન સામાન્ય વાર્ષિક સુધારા કરતા અલગ એક ‘ફાઉન્ડેશનલ રીસેટ’ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય મૃત, સ્થળાંતરિત અને ડુપ્લીકેટ મતદારોના નામ હટાવીને યાદીને પારદર્શક બનાવવાનો છે.
બિહાર: દસ્તાવેજોની અનિવાર્યતામાં મોટી છૂટછાટ
બિહારમાં વિરોધ અને ટીકાઓ બાદ ચૂંટણી પંચે નિયમોમાં મહત્વની છૂટ આપી છે. હવે 4.96 કરોડ મતદારો અને 1987 પછી જન્મેલા તેમના બાળકોએ માતા-પિતાના જન્મ સંબંધિત દસ્તાવેજો સબમિટ કરવાની જરૂર રહેશે નહીં, જો તેમના નામ 2003ની મતદાર યાદીમાં સામેલ હોય. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈનું નામ 2003ની યાદીમાં નથી, તો પણ તેઓ તેમના માતા-પિતાની વિગતો પ્રમાણિત કરવા માટે તે યાદીના ઉતારા (Extracts) નો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ પગલાથી લગભગ 60% મતદારો માટે પ્રક્રિયા સરળ થવાની અપેક્ષા છે.
પશ્ચિમ બંગાળ: ટેકનિકલ પડકારો અને ‘અનમેપ્ડ’ મતદારો
પશ્ચિમ બંગાળમાં આ પ્રક્રિયાને 2026ની વિધાનસભા ચૂંટણીની તૈયારી તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. અહીં પડકારો વધુ જટિલ છે:
- અનમેપ્ડ (Unmapped) મતદારો: લગભગ 32 લાખ એવા મતદારો છે જેમની વર્તમાન વિગતો 2002ની ઐતિહાસિક મતદાર યાદી સાથે મેળ ખાતી નથી. તેઓએ પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવા માટે સુનાવણી (Hearings) નો સામનો કરવો પડશે.
- ટેકનિકલ ભૂલો: સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, 2002ની જૂની યાદીઓના અનુવાદ દરમિયાન AI ટૂલ્સની ભૂલોને કારણે નામો બગડી ગયા છે (જેમ કે ‘Banerjee’ નું ‘Byneerjnzee’ થઈ જવું), જેનાથી લાખો લોકો પ્રભાવિત થયા છે.
- મોટો ખુલાસો: રાજ્યના કુલ મતદારોમાંથી માત્ર 32% જ 2002ની યાદી સાથે મેળ ખાઈ શક્યા છે, જ્યારે 68% (લગભગ 5.2 કરોડ) મતદારો ‘અનમેચ્ડ’ શ્રેણીમાં છે.
વૃદ્ધો અને બીમાર લોકો માટે વિશેષ રાહ
ચૂંટણી પંચે કડક સૂચના આપી છે કે 85 વર્ષથી વધુ વયના મતદારો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને દિવ્યાંગો (PwDs) ને સુનાવણી કેન્દ્રો પર આવવા માટે મજબૂર કરવામાં આવશે નહીં. અધિકારીઓને આદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે આ શ્રેણીના મતદારોની ચકાસણી તેમના ઘરે જઈને કરવામાં આવે. જો કોઈ બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરશે, તો તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
ઓળખપત્રના નવા નિયમો
પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO) એ ભલામણ કરી છે કે માધ્યમિક (10મી) પરીક્ષાના એડમિટ કાર્ડને જન્મ તારીખના માન્ય પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવે. જોકે, પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વ્યક્તિગત શાળાઓ કે કોલેજો દ્વારા જારી કરાયેલા પ્રમાણપત્રો માન્ય ગણાશે નહીં; માત્ર માન્ય બોર્ડ અથવા યુનિવર્સિટીના દસ્તાવેજો જ સ્વીકારવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, આધાર કાર્ડનો ઉપયોગ માત્ર ઓળખ માટે કરી શકાય છે, નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે નહીં.
આ વિશેષ પુનરીક્ષણ અભિયાન લોકશાહી પ્રક્રિયાને મજબૂત કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે, જોકે વિરોધ પક્ષોએ તેને ‘વોટર એક્સક્લુઝન’ (મતદારોને બાકાત રાખવા) નું કાવતરું ગણાવી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. પંચે ખાતરી આપી છે કે કોઈ પણ માન્ય મતદારનું નામ યાદીમાંથી હટાવવામાં આવશે નહીં.
