દક્ષિણ એશિયામાં ‘જેન-જી’ (Gen Z) નો ઉદય: નેપાળ અને બાંગ્લાદેશ પછી શું હવે પાકિસ્તાનનો વારો?
દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે, જ્યાં પરંપરાગત રાજનીતિને પાછળ છોડીને ‘જેન-જી’ (Generation Z) એટલે કે યુવા પેઢીએ સત્તાના પાયા હચમચાવી દીધા છે. સ્ત્રોતોના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2025 માં નેપાળ અને બાંગ્લાદેશમાં થયેલા સફળ તખ્તાપલટ પછી હવે પાકિસ્તાનમાં પણ આ જ પ્રકારના વિદ્રોહના એંધાણ સંભળાઈ રહ્યા છે.
નેપાળ: સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધથી શરૂ થયેલી ક્રાંતિ
નેપાળમાં વિરોધ પ્રદર્શનોની શરૂઆત સપ્ટેમ્બર 2025 માં થઈ હતી, જ્યારે સરકારે ફેસબુક, યુટ્યુબ અને વોટ્સએપ સહિત 26 સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ પ્રતિબંધનો ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ સેવા વેરો (Tax) લાગુ કરવાનો જણાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ટીકાકારોએ તેને સત્તાધારી નેતાઓના સંબંધીઓની વિલાસિતાને ઉજાગર કરતા “નેપો કિડ” (Nepo Kid) ટ્રેન્ડને દબાવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો.
આ આંદોલનનું નેતૃત્વ મુખ્યત્વે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોએ કર્યું હતું, જેમણે ડિસ્કોર્ડ (Discord) અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવા માધ્યમોનો ઉપયોગ કરીને વિરોધને સંગઠિત કર્યો. હિંસક પ્રદર્શનો દરમિયાન નેપાળના સંસદ ભવન અને વડાપ્રધાન આવાસમાં આગ લગાડી દેવામાં આવી હતી. તેના પરિણામે વડાપ્રધાન કે.પી. શર્મા ઓલીએ રાજીનામું આપવું પડ્યું અને સુશીલા કાર્કીને નેપાળના પ્રથમ મહિલા વચગાળાના વડાપ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. સ્ત્રોતો અનુસાર, આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 76 લોકોના મોત થયા છે.
ડિજિટલ હથિયાર અને ‘લીડરલેસ’ આંદોલન
આ પેઢીની સૌથી મોટી તાકાત તેમની ડિજિટલ સાક્ષરતા છે. જ્યારે સરકારે ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, ત્યારે યુવાનોએ વીપીએન (VPN) અને ક્યુઆર કોડ (QR Code) વાળા ફ્લાયર્સનો ઉપયોગ કરીને સેન્સરશીપને નિષ્ફળ બનાવી દીધી. રસપ્રદ તથ્ય એ છે કે આંદોલનકારીઓએ ડિસ્કોર્ડ પર ઓનલાઇન પોલ દ્વારા પોતાના વચગાળાના નેતાની પસંદગી કરી, જેને નિષ્ણાતોએ **”ડિજિટલ લોકશાહી”**નું એક અનોખું ઉદાહરણ માન્યું છે. આ આંદોલનોની બીજી એક વિશેષતા તેમનું “લીડરલેસ” (કોઈ એક ચોક્કસ નેતા વગરનું) હોવું છે, જેના કારણે સરકાર માટે કોઈ એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવીને આંદોલન દબાવવું મુશ્કેલ બની ગયું.
પાકિસ્તાનમાં વધતો અસંતોષ: ઝોરેન નિઝામની અને ‘ઈટ ઈઝ ઓવર’
નેપાળની તર્જ પર હવે પાકિસ્તાનમાં પણ જેન-જી એ સત્તા સામે મોરચો ખોલી દીધો છે. તાજેતરમાં અમેરિકામાં અભ્યાસ કરી રહેલા પાકિસ્તાની વિદ્યાર્થી ઝોરેન નિઝામનીનો એક લેખ “ઈટ ઈઝ ઓવર” (It Is Over) વાયરલ થયો હતો, જેમાં તેમણે પાકિસ્તાની ભદ્ર વર્ગ અને જૂની પેઢીના નેતાઓની નિષ્ફળતા પર આકરા પ્રહાર કર્યા હતા. જોકે, આ લેખ પ્રકાશિત થયાના થોડા કલાકોમાં જ કથિત રીતે સૈન્ય દબાણને કારણે હટાવી દેવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેણે યુવાનોમાં વિદ્રોહની ચિંગારી સળગાવી દીધી છે.
પાકિસ્તાનમાં યુવાનો મુખ્યત્વે વધતી જતી ટ્યુશન ફી, નબળી માળખાગત સુવિધાઓ અને ‘ઈ-માર્કિંગ’ (ડિજિટલ મૂલ્યાંકન) પ્રણાલીમાં ગેરરીતિઓને લઈને રસ્તા પર ઉતરી રહ્યા છે. સેના પ્રમુખ આસિમ મુનીરને ડર છે કે નેપાળ અને બાંગ્લાદેશની જેમ અહીં પણ યુવા વિદ્રોહ સેનાના વર્ચસ્વ માટે ખતરો બની શકે છે.
બાંગ્લાદેશમાં પણ જુલાઈ 2025 માં આ જ પ્રકારનો વિદ્યાર્થી વિદ્રોહ જોવા મળ્યો હતો, જેના કારણે શેખ હસીનાએ દેશ છોડીને ભાગવું પડ્યું હતું. સ્ત્રોતો દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી સ્પષ્ટ કરે છે કે દક્ષિણ એશિયાની આ નવી પેઢી ભ્રષ્ટાચાર, બેરોજગારી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પરના પ્રતિબંધોને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
