રશિયન તેલ સામે અમેરિકાનો નવો કાયદો: ભારત માટે સંભવિત આર્થિક પડકારો અને વૈશ્વિક રાજકારણ
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિ (Geopolitics) અત્યંત ઝડપથી બદલાઈ રહી છે, ત્યારે અમેરિકાના સેનેટમાં એક નવો ખરડો (Bill) રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જેણે આખા વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ‘Sanctioning Russia Act of 2026’ નામે ઓળખાતા આ બિલને 60 અમેરિકન સેનેટરોનું સમર્થન મળ્યું છે. આ ખરડામાં જોગવાઈ છે કે જે દેશો રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલ કે કુદરતી ગેસની ખરીદી કરે છે, તેમના પર 100 ટકા સુધીની આયાત જકાત (Tariff) લાદવામાં આવી શકે છે. આ પગલું મુખ્યત્વે ભારત, ચીન, સ્લોવાકિયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાનને નિશાન બનાવીને લાવવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ખરડાનું સ્વરૂપ અને તેની જોગવાઈઓ
આ બિલ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રને વિશેષ સત્તા આપે છે. જે પાંચ દેશો રશિયા પાસેથી સૌથી વધુ ઊર્જા (ઓઈલ અને ગેસ) ખરીદે છે, તેમના પર 100 ટકા સુધીનો ટેરિફ લગાવવાની સત્તા યુએસ ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ (USTR) ને આપવામાં આવશે. આ બિલની મહત્વની બાબત એ છે કે તે દર 180 દિવસે ટોચના પાંચ ખરીદદારોની સમીક્ષા કરશે, એટલે કે જો કોઈ દેશ ખરીદીમાં ઘટાડો કરે તો ટેરિફના દરમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, આ ખરડામાં યુરોપિયન દેશો માટે કેટલીક છૂટછાટો રાખવામાં આવી છે, જે રશિયા પાસેથી ગેસ ખરીદે છે. આ બાબત દર્શાવે છે કે અમેરિકા પોતાના સાથી દેશો અને અન્ય દેશો વચ્ચે એક અલગ માપદંડ અપનાવી રહ્યું છે. આ બિલ 2025 માં રજૂ કરાયેલા એક અન્ય કડક બિલનું ‘સોફ્ટ વર્ઝન’ છે, જેમાં શરૂઆતમાં 500 ટકા સુધીના ટેરિફની વાત કરવામાં આવી હતી.
ભારત માટે શું છે સ્થિતિ?
ભારત માટે આ ખરડો ખૂબ જ મહત્વનો અને ચિંતાનો વિષય છે. જૂન મહિનામાં ભારતની રશિયન ક્રૂડની આયાત રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી હતી, જે અગાઉના મહિના કરતા 34 ટકા વધુ હતી. સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એરના રિપોર્ટ મુજબ, ભારત ચીન પછી રશિયાના ઓઈલનો બીજો સૌથી મોટો ખરીદદાર દેશ છે. રશિયાની કુલ નિકાસમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 36 ટકા છે.
ભારત હંમેશાથી એવો પક્ષ લેતું આવ્યું છે કે તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો ખૂબ જ વિશાળ છે અને તે હંમેશા ‘વધુ સસ્તું’ અને ‘વધુ વિશ્વસનીય’ સ્ત્રોત શોધતું હોય છે. રશિયા તરફથી મળી રહેલું સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ ભારતીય ગ્રાહકો માટે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવને નિયંત્રણમાં રાખવામાં અને દેશના ફુગાવાને કાબૂમાં રાખવામાં અત્યંત મદદરૂપ સાબિત થયું છે.
શું ભારત પર આ ટેરિફ લાગુ થશે?
બિલમાં એક ‘વેવર પ્રોવિઝન’ (Waiver Provision) રાખવામાં આવ્યું છે. આ જોગવાઈ મુજબ, જો અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિને લાગે કે કોઈ દેશ પર પ્રતિબંધો કે ટેરિફ લગાવવા અમેરિકાના પોતાના ‘રાષ્ટ્રીય હિત’માં નથી, તો તેઓ સંસદને પ્રમાણિત કરીને તે દેશને આમાંથી મુક્તિ આપી શકે છે.
આ એક આશાનું કિરણ છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો (Strategic Ties) અત્યારે તેમના સર્વોચ્ચ શિખર પર છે. ક્વોડ (Quad) જેવા જૂથો અને આર્થિક સહયોગને જોતા એવી પૂરી શક્યતા છે કે ભારત રાજદ્વારી સ્તરે (Diplomatic level) અમેરિકાને મનાવવામાં સફળ રહેશે કે રશિયન ઓઈલની ખરીદી એ કોઈ રાજકીય પગલું નથી, પરંતુ આર્થિક અનિવાર્યતા છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર થનારી અસરો
જો આ બિલ કાયદો બને છે અને ટેરિફ લાગુ કરવામાં આવે છે, તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ભારે ઉથલપાથલ મચી શકે છે. જ્યારે મોટા ખરીદદારો પર 100 ટકા ટેરિફ લાગે, ત્યારે ઓઈલના વૈશ્વિક ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. આનાથી માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ અમેરિકા પોતે પણ અસુરક્ષિત અનુભવી શકે છે, કારણ કે વૈશ્વિક મોંઘવારી ફરી એકવાર માથું ઊંચકી શકે છે.
અન્ય એક મહત્વનું પાસું એ છે કે આ ખરડો રશિયાને આર્થિક રીતે નબળું પાડવા માટેનો એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે રશિયાએ યુરોપિયન બજારો ગુમાવ્યા પછી એશિયા તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે, અને ચીન તથા ભારત જેવા દેશો તેના મુખ્ય ગ્રાહકો બન્યા છે.
આ ખરડો આવનારા દિવસોમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોની એક મોટી કસોટી બની રહેશે. જોકે 60 સેનેટરોનું સમર્થન આ બિલને મજબૂત બનાવે છે, પરંતુ અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વચ્ચે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ કયો નિર્ણય લે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
ભારત માટે આ સમય ‘સંતુલન’ સાધવાનો છે. એક તરફ પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા અને સસ્તા ભાવની જરૂરિયાત છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા સાથેના મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખવાનો પડકાર છે. આશા છે કે ભારત પોતાની કૂટનીતિક દક્ષતાના આધારે આ પરિસ્થિતિમાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર આવશે અને પોતાના વિકાસના માર્ગમાં કોઈ અવરોધ આવવા દેશે નહીં.
આ સમગ્ર પ્રકરણ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે આધુનિક યુગમાં ‘ઊર્જા’ એ માત્ર એક જણસ નથી, પરંતુ તે એક શક્તિશાળી રાજકીય શસ્ત્ર છે, જેના પર આખા વિશ્વનું અર્થતંત્ર ટકેલું છે. આવનારા મહિનાઓ વૈશ્વિક ઊર્જા નીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.
