રશિયા-ભારત-ચીન (RIC) ત્રિપક્ષીય મંચને પુનર્જીવિત કરવાની તૈયારી: વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન માટે રશિયાની નવી પહેલ
વૈશ્વિક રાજકારણમાં વધતા તણાવ અને અમેરિકી આર્થિક દબાણ વચ્ચે, રશિયાએ ભારત અને ચીન સાથે મળીને ‘RIC’ (રશિયા-ભારત-ચીન) ત્રિપક્ષીય સંવાદને ફરીથી સક્રિય કરવાનું મોટું આહ્વાન કર્યું છે. રશિયાના વિદેશ મંત્રી સેર્ગેઈ લાવરોવે પોતાની વાર્ષિક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જાહેરાત કરી કે એક “બહુધ્રુવીય વિશ્વ” (Multipolar World) ની સ્થાપના માટે RIC મંચને પુનર્જીવિત કરવો એ સમયની માંગ છે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસનના આર્થિક દબાણની અસર
સ્ત્રોતો અનુસાર, આ પગલું ખાસ કરીને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા લાદવામાં આવેલા ભારે ટેરિફ અને પ્રતિબંધોની પ્રતિક્રિયા તરીકે જોવામાં આવે છે. ઓગસ્ટ 2025 માં, અમેરિકાએ ભારતીય નિકાસ પર 50% ટેરિફ લાદ્યો હતો, જેમાંથી 25% દંડ સ્વરૂપે હતો કારણ કે ભારતે પ્રતિબંધિત રશિયન તેલની ખરીદી ચાલુ રાખી હતી. આ પરિસ્થિતિએ ભારતને વૈકલ્પિક બજારો અને ચીન સાથેના સંબંધોમાં સુધારાની શક્યતા શોધવા માટે પ્રેરિત કર્યું છે.
RIC નું વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ
RIC જૂથ વિશ્વના ત્રણ સૌથી મોટા દેશોને એક મંચ પર લાવે છે, જે સામૂહિક રીતે નીચે મુજબની શક્તિ ધરાવે છે:
- ભૂભાગ: આ ત્રણેય દેશો મળીને એશિયાના લગભગ 50% ભૂભાગને આવરી લે છે.
- વસ્તી: વિશ્વની લગભગ 38% વસ્તી (3.1 બિલિયન લોકો) આ દેશોમાં રહે છે.
- અર્થતંત્ર: વૈશ્વિક જીડીપી (GDP-PPP) માં તેમનો હિસ્સો $53.9 ટ્રિલિયન છે, જે વિશ્વના કુલ ઉત્પાદનના ત્રીજા ભાગ કરતા વધુ છે.
- સંસાધનો: ચીનની ઉત્પાદન શક્તિ, રશિયાની ઉર્જા પ્રધાનતા અને ભારતનું ગતિશીલ સેવા અર્થતંત્ર મળીને એક શક્તિશાળી જોડાણ બનાવી શકે છે.
સહયોગના મુખ્ય ક્ષેત્રો: ઉર્જા ગ્રીડથી આતંકવાદ સુધી
સ્ત્રોતોમાં ઉલ્લેખિત ‘રોડમેપ’ અનુસાર, RIC સંવાદ દ્વારા ઘણા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારી શકાય છે:
- એશિયન એનર્જી ગ્રીડ: રશિયા ઉર્જાનો સૌથી મોટો નિકાસકાર છે, જ્યારે ભારત અને ચીન સૌથી મોટા આયાતકાર છે. ત્રણેય દેશો મળીને એશિયન એનર્જી ગ્રીડ બનાવી શકે છે જે પ્રદેશમાં ઉર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરશે.
- અફઘાનિસ્તાન અને સુરક્ષા: ત્રણેય દેશો અફઘાનિસ્તાનમાં સ્થિરતા ઈચ્છે છે જેથી તે આતંકવાદનું કેન્દ્ર ન બને.
- નાણાકીય સ્વાયત્તતા: અમેરિકી ડોલરના “હથિયારીકરણ” (weaponization) થી બચવા માટે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર અને બિન-પશ્ચિમી પેમેન્ટ સિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
- સાયબર સુરક્ષા: પશ્ચિમી પ્રભુત્વ ધરાવતા સાયબર-ગવર્નન્સના વિકલ્પ તરીકે સહિયારી સમજ વિકસાવવી.
પડકારો અને ભારતનું સાવધ વલણ
જોકે રશિયા અને ચીન આ મંચ માટે ઉત્સાહિત છે, પરંતુ ભારતનું વલણ “સાવધ અને સંતુલિત” રહ્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત-ચીન સરહદ વિવાદ (ખાસ કરીને 2020 નો ગલવાન સંઘર્ષ) આ જોડાણના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ છે. ભારતની ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ અને પશ્ચિમી દેશો (ખાસ કરીને અમેરિકા) સાથેના તેના મજબૂત સુરક્ષા સંબંધો પણ આ ત્રિપક્ષીય સહયોગને મર્યાદિત કરી શકે છે.
ભવિષ્યની રાહ
ઓગસ્ટ 2025 માં શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (SCO) શિખર સંમેલન દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદી, રાષ્ટ્રપતિ પુતિન અને શી જિનપિંગની મુલાકાતને આ દિશામાં પ્રારંભિક રસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. રશિયન વિદેશ મંત્રી લાવરોવ માને છે કે RIC માત્ર બ્રિક્સ (BRICS) નો આધાર નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યની બહુધ્રુવીય વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનો એક મુખ્ય સ્તંભ પણ છે. હવે આખી દુનિયાની નજર ભારતના આગામી પગલા પર ટકેલી છે.
