ઓ માય ગોડ! દુનિયાનું સૌથી મોંઘું પુસ્તક, જેણે પ્રિન્ટિંગ ક્રાંતિ લાવીને આખી દુનિયા બદલી નાખી
પુસ્તકોની દુનિયામાં કેટલીક એવી અનમોલ ધરોહરો રહેલી છે, જેની વાસ્તવિક કિંમત માત્ર રૂપિયા કે ડોલરમાં આંકી શકાતી નથી. આ પુસ્તકો પોતાનામાં જ એક આખો ઈતિહાસ સમેટીને બેઠા હોય છે. આવી જ એક અત્યંત ઐતિહાસિક અને દુર્લભ કિતાબ છે ‘ગૂટેનબર્ગ બાઇબલ’ (Gutenberg Bible). આ પુસ્તકને દુનિયાના સૌથી કિંમતી અને દુર્લભ પુસ્તકોની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
લગભગ ૫૭૦ વર્ષ જૂનું આ બાઇબલ માત્ર એક ધાર્મિક ગ્રંથ નથી, પરંતુ તે માનવ સભ્યતા, શિક્ષણ અને જ્ઞાનના ઈતિહાસમાં એક યુગ પરિવર્તન લાવનાર ક્રાંતિનું પ્રતીક છે. આ જ કારણ છે કે આજે વૈશ્વિક બજારમાં આ પુસ્તકની કિંમત કરોડોમાં નહીં, પરંતુ અબજો રૂપિયામાં આંકવામાં આવે છે. આ એક એવું પુસ્તક છે જેણે માણસને અક્ષરો અને જ્ઞાન સાથે જોડવાની આખી પદ્ધતિ જ બદલી નાખી.
આધુનિક પ્રિન્ટિંગ પ્રેસના જનક અને આ પુસ્તકનો ઈતિહાસ
ગૂટેનબર્ગ બાઇબલનું નિર્માણ અંદાજે વર્ષ ૧૪NT માં જર્મનીના ‘મેનજ’ (Mainz) નામના શહેરમાં થયું હતું. આ ઐતિહાસિક પુસ્તકને મહાન જર્મન શોધક યોહાનેસ ગૂટેનબર્ગ (Johannes Gutenberg) દ્વારા છાપવામાં આવ્યું હતું. યોહાનેસ ગૂટેનબર્ગને દુનિયામાં ‘આધુનિક પ્રિન્ટિંગ પ્રેસના પિતા’ અથવા જનક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ બાઇબલ માનવ ઈતિહાસનું સર્વપ્રથમ એવું મોટું અને સત્તાવાર પુસ્તક હતું, જેને ‘મૂવેબલ ટાઇપ પ્રિન્ટિંગ’ (Movable Type Printing) ટેક્નોલોજીની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગૂટેનબર્ગની આ શોધ પહેલાંના સમયમાં પુસ્તકો સંપૂર્ણપણે હાથથી લખવામાં આવતા હતા, જેને ‘હસ્તપ્રત’ કહેવાતી. એક સિંગલ પુસ્તક લખવામાં મહિનાઓ કે વર્ષોની મહેનત અને અઢળક સમય જતો હતો, જેના કારણે પુસ્તકો ખૂબ મોંઘા રહેતા. પરંતુ ગૂટેનબર્ગની આ નવી પ્રિન્ટિંગ ટેક્નોલોજીએ પુસ્તકોનું મોટા પાયે પ્રકાશન સરળ બનાવી દીધું અને દુનિયામાં જ્ઞાનના પ્રસારને એક અભૂતપૂર્વ અને નવી ગતિ મળી.
શા માટે આટલું ખાસ અને અનન્ય છે આ બાઇબલ?
ગૂટેનબર્ગ દ્વારા છાપવામાં આવેલું આ બાઇબલ મૂળ લેટિન ભાષાના ‘વલ્ગેટ’ (Vulgate) સંસ્કરણ પર આધારિત હતું. ઈતિહાસકારોના મતે, ૧૫મી સદીમાં જ્યારે આ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ શરૂ થયું ત્યારે આ બાઇબલની માત્ર ૧૮૦ નકલો (Copies) જ છાપવામાં આવી હતી. તે જમાનાના હિસાબે આ આંકડો ઘણો મોટો હતો. જોકે, સમયના ક્રૂર વહેણ સાથે અને યોગ્ય જાળવણીના અભાવે તેમાંથી મોટાભાગની નકલો નષ્ટ થઈ ગઈ અથવા ખોવાઈ ગઈ.
આજે પૃથ્વી પર આ અદભુત પુસ્તકની માત્ર ૪૯ નકલો જ અસ્તિત્વમાં છે, જેમાંથી પણ કેટલીક પૂર્ણ છે તો કેટલીક આંશિક (અધૂરી) અવસ્થામાં છે. આ જ ભયંકર દુર્લભતા (Rarity) તેને દુનિયાનું સૌથી અનોખું અને મોંઘું પુસ્તક બનાવે છે. આ પુસ્તક હોવું એ કોઈ પણ સંગ્રહાલય કે દેશ માટે ગૌરવની વાત ગણાય છે.
અદભુત કલાત્મકતા અને સોનેરી અક્ષરોનો શણગાર
ગૂટેનબર્ગ બાઇબલની ભવ્યતા માત્ર તેની ઉંમર અથવા તે કેટલું જૂનું છે તેના પર નિર્ભર નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી અદ્ભુત કલાત્મકતા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. આ પુસ્તકનું દરેક પૃષ્ઠ અદભુત રીતે અને અત્યંત સુંદર શૈલીમાં ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું હતું. ભલે આ પુસ્તક મશીનથી છપાયું હતું, પરંતુ તેના પ્રત્યેક પ્રકરણના શરૂઆતના રંગીન અક્ષરો, બોર્ડર પરની શાનદાર સજાવટ અને ઝીણવટભરી કલાકારી તે સમયના વિશિષ્ટ કલાકારો દ્વારા હાથથી કરવામાં આવી હતી.
એ દોરના ચિત્રકારોએ આમાં ‘ઇલ્યુમિનેશન’ (Illumination) નામની ખાસ પ્રાચીન તકનીકનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ટેક્નોલોજી હેઠળ પુસ્તકના પાનાઓને ખાસ પ્રકારના તેજસ્વી કુદરતી રંગો અને સોનેરી તેમજ રૂપેરી અક્ષરોથી શણગારવામાં આવતા હતા, જેથી તે રોશનીમાં ચમકી ઉઠે. આ ઉપરાંત, આ બાઇબલમાં વપરાયેલો ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળો વિશિષ્ટ કાગળ અને ખાસ પ્રકારની તેલીય શાહી (Oil-based Ink) તેને આજે ૫૭૦ વર્ષ પછી પણ જીવંત અને અકબંધ રાખે છે.
જેણે યુરોપ અને સમગ્ર માનવ સભ્યતાનું ભાગ્ય બદલી નાખ્યું
ગૂટેનબર્ગ બાઇબલને માત્ર એક ધાર્મિક પુસ્તકના દ્રષ્ટિકોણથી જોવું એ બહુ મોટી ભૂલ ગણાશે. વાસ્તવમાં, આ એક પુસ્તકે સમગ્ર યુરોપ અને સમય જતાં આખી દુનિયામાં જ્ઞાન, શિક્ષણ અને માહિતીના અધિકારનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું હતું. પ્રિન્ટિંગ પ્રેસના આગમનને કારણે પુસ્તકો ઝડપથી અને સસ્તા દરે બનવા લાગ્યા, જેના લીધે શિક્ષણ માત્ર રાજા-મહારાજાઓ કે ચર્ચના ઉચ્ચ પાદરીઓ સુધી સીમિત ન રહેતા સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચવા લાગ્યું.
સામાન્ય લોકો વાંચતા-લખતા થયા, જેના કારણે સમાજમાં જાગૃતિ આવી. આ જ વૈચારિક ક્રાંતિ આગળ જતાં યુરોપમાં ‘રેનેસાં’ (પુનર્જાગરણ યુગ) અને ધાર્મિક તેમજ સામાજિક સુધારણા આંદોલનો (Reformation Movement) નું મુખ્ય કારણ બની. આ પુસ્તકે જ્ઞાનને કોઈ એક સીમિત વર્ગના બંધનમાંથી મુક્ત કરીને સમાજના દરેક નાના-મોટા તબક્કા સુધી પહોંચાડવાનું ભગીરથ કાર્ય કર્યું હતું.
અબજો રૂપિયામાં થાય છે આ પુસ્તકની કિંમતનું આકલન
આજના આધુનિક સમયમાં જો ગૂટેનબર્ગ બાઇબલની કિંમત નક્કી કરવામાં આવે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેનું અનુમાન ૨૫ મિલિયન ડોલરથી લઈને ૧૫૦ મિલિયન ડોલર સુધી લગાવવામાં આવે છે. જો આ રકમને આપણે ભારતીય ચલણ એટલે કે રૂપિયામાં કન્વર્ટ કરીએ, તો આ કિંમત આશરે ૨૦૦ કરોડ રૂપિયાથી શરૂ થઈને ૧,૨૫ autographs (૧,૨૫૦ કરોડ રૂપિયા) સુધી પહોંચે છે!
જોકે, દુનિયાભરના એન્ટિક વસ્તુઓના નિષ્ણાતો અને ઈતિહાસકારોનું માનવું છે કે આ પુસ્તકની વાસ્તવિક કિંમત નક્કી કરવી તદ્દન અશક્ય છે. કારણ કે આ માત્ર કાગળ પર છપાયેલું કોઈ પુસ્તક નથી, પરંતુ માનવજાતના વિકાસની સફરનો એક અમૂલ્ય દસ્તાવેજ છે, જે અનમોલ છે.
શું આ પુસ્તક ક્યારેય ખરીદી શકાશે?
એક દિલચસ્પ વાત એ છે કે આ પુસ્તક આટલું બધું કિંમતી હોવા છતાં, તે ક્યારેય પણ કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ માટે ખુલ્લા બજારમાં વેચાણ માટે આવે તેવી શક્યતા નહિવત છે. વર્તમાન સમયમાં બચેલી તેની મોટાભાગની નકલો દુનિયાની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને સુરક્ષિત લાઈબ્રેરીઓ, સરકારી સંગ્રહાલયો (Museums) અને ઓક્સફર્ડ કે હાર્વર્ડ જેવી મોટી વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓમાં અત્યંત કડક સુરક્ષા વચ્ચે સાચવીને રાખવામાં આવી છે. દુનિયાના ઘણા દેશોએ આ પુસ્તકને પોતાની રાષ્ટ્રીય અને સાંસ્કૃતિક ધરોહર જાહેર કર્યું છે, તેથી તેની ખાનગી ખરીદ-વેચાણની કોઈ કાનૂની સંભાવના બચી નથી.
ઈતિહાસના પાનાઓ પર નજર કરીએ તો, છેલ્લી વાર એક સંપૂર્ણ ગૂટેનબર્ગ બાઇબલ વર્ષ ૧૯૭૮માં ખુલ્લી હરાજીમાં વેચાયું હતું. તે સમયે તેની કિંમત આશરે ૨.૪ મિલિયન ડોલર ચૂકવવામાં આવી હતી, જે એ જમાનાના હિસાબે ખૂબ જ મોટી અને રેકોર્ડબ્રેક રકમ ગણાતી હતી. પરંતુ આજે પ્રિન્ટિંગ યુગના આ સુવર્ણ ઈતિહાસની કિંમત આકાશે આંબી ગઈ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે જો આજે આ બાઇબલની કોઈ એક પણ આખી કોપી હરાજીમાં આવી જાય, તો તમામ જૂના રેકોર્ડ તૂટી જશે અને તેની બોલી ૧૦૦ મિલિયન ડોલર (આશરે ૮૫૦ કરોડ રૂપિયા) થી પણ ઉપર જઈ શકે છે.
