હાર્ટ એટેકથી બચવું હોય તો આજે જ છોડી દો આ ૧૫ ખરાબ ટેવો, નંબર ૬ તમને ચોંકાવી દેશે!
આપણું હૃદય એક એવું અંગ છે જે એક ક્ષણનો પણ વિરામ લીધા વિના, દિવસ-રાત નિરંતર ધબકતું રહે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ હૃદયરોગ કે કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સ્વાસ્થ્યની વાત આવે છે, ત્યારે લોકોનું ધ્યાન માત્ર ખોરાક (ડાએટ) અને કસરત પર જ અટકી જાય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી દિનચર્યાની કેટલીક નાની-મોટી અને અજાણતા થતી ભૂલો પણ હૃદય માટે મોટું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
જાણીતા ઈન્ટીગ્રેટીવ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. સંજય ભોજરાજે તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર એવી કેટલીક રોજિંદી ટેવો વિશે પ્રકાશ પાડ્યો છે, જે સમય જતાં આપણા હૃદયને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જો તમે તમારા હૃદયને લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રાખવા માંગો છો, તો આ ટેવોને વહેલી તકે છોડી દેવી ખૂબ જ જરૂરી છે. ચાલો, આ ટેવો અને તેની પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણો વિશે વિગતવાર સમજીએ.
૧. સિગારેટ, વેપિંગ અને નિકોટિનનું સેવન
ઘણા લોકોને લાગે છે કે માત્ર પરંપરાગત સિગારેટ પીવાથી જ હૃદયને નુકસાન થાય છે, પરંતુ ડૉ. ભોજરાજના જણાવ્યા મુજબ નિકોટિનનું કોઈપણ સ્વરૂપ (જેમ કે ઈ-સિગારેટ/વેપિંગ, નિકોટિન પૌચ કે ગુટખા) ધમનીઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. નિકોટિન રક્તવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને હૃદયરોગનો હુમલો આવવાની શક્યતા વધી જાય છે.
૨. અનિયંત્રિત હાઈ બ્લડ પ્રેશર
તમારું હૃદય કોઈ ‘પ્રેશર કુકર’ નથી. જો તમારું બ્લડ પ્રેશર સતત ઊંચું રહેતું હોય, તો હૃદયને શરીરના ખૂણે-ખૂણે લોહી પહોંચાડવા માટે ક્ષમતા કરતાં વધુ પડતી મહેનત કરવી પડે છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને હાર્ટ ફેઈલ્યોરનું કારણ બની શકે છે. તેથી જ નિયમિતપણે બ્લડ પ્રેશરની તપાસ કરાવવી અને તેને નિયંત્રણમાં રાખવું અનિવાર્ય છે.
૩. સ્લીપ એપ્નિયા (ઊંઘમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ) ને અવગણવું
રાત્રે ઘોરવું અથવા ઊંઘ દરમિયાન અચાનક શ્વાસ રુંધાવો એ માત્ર સામાન્ય બાબત નથી, પરંતુ સ્લીપ એપ્નિયાનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. આ રોગમાં રાત્રે ઊંઘતી વખતે શરીરમાં ઓક્સિજનનું સ્તર વારંવાર ઘટી જાય છે. આ પરિસ્થિતિ હૃદય પર ખૂબ જ માનસિક અને શારીરિક દબાણ લાવે છે, જે ભવિષ્યમાં હૃદયના ગંભીર રોગો નોતરી શકે છે.
૪. ઈન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને હાઈ બ્લડ સુગર
જો શરીરમાં બ્લડ સુગરનું પ્રમાણ સતત ઊંચું રહેતું હોય, તો ડાયાબિટીસનું નિદાન થાય તે પહેલાંથી જ તે રક્તવાહિનીઓની અંદરની દીવાલોને નુકસાન પહોંચાડવાનું શરૂ કરી દે છે. સુગરનું આ ઊંચું સ્તર લોહીની નળીઓમાં સોજો લાવે છે અને હૃદયરોગનું જોખમ બેગણું કરી દે છે.
૫. અતિશય પ્રોસેસ્ડ ખોરાક (Ultra-Processed Foods) નું સેવન
આજના આધુનિક યુગમાં પેક્ડ ફૂડ, જંક ફૂડ અને અતિશય પ્રોસેસ કરેલો ખોરાક આપણી લાઇફસ્ટાઇલનો ભાગ બની ગયો છે. આ ખોરાકમાં અતિશય માત્રામાં સોડિયમ (મીઠું), ખરાબ ફેટ્સ અને કૃત્રિમ સુગર હોય છે. આ તમામ તત્વો કોલેસ્ટ્રોલનું સંતુલન બગાડે છે અને બ્લડ પ્રેશર વધારીને હૃદયની શમતા ઘટાડે છે.
૬. આખો દિવસ બેસી રહેવું (સેડન્ટરી લાઇફસ્ટાઇલ)
જો તમે દિવસનો મોટાભાગનો સમય ખુરશી પર કે સોફા પર બેસીને વિતાવો છો, તો આ ટેવ તમારા હૃદય માટે અત્યંત ઘાતક છે. કસરત કરવા સિવાય પણ દિવસ દરમિયાન સતત હલનચલન કરતા રહેવું જરૂરી છે. આખો દિવસ એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાથી રક્ત પરિભ્રમણ ધીમું પડી જાય છે.
૭. પૂરતી ઊંઘ ન લેવી (૭ કલાકથી ઓછી ઊંઘ)
દરરોજ રાત્રે ઓછામાં ઓછી ૭ થી ૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ શરીર માટે જરૂરી છે. જે લોકો સતત ઓછી ઊંઘ લે છે, તેમના શરીરમાં સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ અને સોજા (Inflammation) નું પ્રમાણ વધવા લાગે છે, જે લાંબા ગાળે હૃદયની ધમનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
૮. સતત માનસિક તણાવ અને ‘ફાઈટ-ઓર-ફ્લાઈટ’ મોડ
જ્યારે વ્યક્તિ સતત ચિંતા, તણાવ કે ગુસ્સામાં રહે છે, ત્યારે શરીરમાં ‘કોર્ટિસોલ’ નામના સ્ટ્રેસ હોર્મોનનું સ્તર સતત ઊંચું રહે છે. જેમ મશીનને સતત ચલાવવાથી તે ગરમ થઈ જાય છે, તેમ સતત તણાવમાં રહેવાથી હૃદયની કાર્યપ્રણાલી પર નકારાત્મક અસર પડે છે. મનને શાંત રાખવું અને રિલેક્સ થવું એ હૃદય માટે એટલું જ જરૂરી છે જેટલી કસરત.
ખોરાક, કસરત અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી અન્ય મહત્વની બાબતો
૯. લોહીમાં ApoB અને LDL કણોનું ઊંચું પ્રમાણ
લોહીની તપાસ કરાવતી વખતે માત્ર સામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ જોવું પૂરતું નથી. ApoB અને LDL ના નાના પાર્ટીકલ્સ (કણો) ધમનીઓની દીવાલોમાં જમા થઈને પ્લાાક (અવરોધ) બનાવે છે. આ પ્લાાક ભવિષ્યમાં લોહીનો ગઠ્ઠો બનીને હાર્ટ એટેકનું કારણ બને છે.
૧૦. સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ (વેઇટ લિફ્ટિંગ) ન કરવી
ઘણા લોકો માને છે કે હૃદય માટે માત્ર કાર્ડિયો (દોડવું કે ચાલવું) જ જરૂરી છે. પરંતુ મસલ્સ મજબૂત કરતી સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ કરવાથી શરીરનું મેટાબોલિઝમ સુધરે છે, બ્લડ સુગર નિયંત્રણમાં રહે છે અને હૃદય પરનો બોજ ઘટે છે.
૧૧. ખોરાકમાં ફાઈબર (રેસા) નો અભાવ
ફળો, શાકભાજી, કઠોળ અને આખા અનાજમાંથી મળતું ફાઈબર આપણા પાચનતંત્ર અને ગુટ હેલ્થ (આંતરડાં) માટે ખૂબ જરૂરી છે. ફાઈબર લોહીમાં રહેલા ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલને શોષીને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે, જેથી રક્તવાહિનીઓ સાફ રહે છે.
૧૨. પેટની આસપાસની ચરબી (Visceral Fat)
ત્વચાની નીચે જમા થતી ચરબી કરતાં પેટની અંદરના અંગોની આસપાસ જમા થતી ચરબી (વિસરેલ ફેટ) હૃદય માટે વધુ ખતરનાક છે. આ ચરબી શરીરમાં કેમિકલ્સ અને સોજો ઉત્પન્ન કરે છે, જે ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગનું જોખમ વધારે છે.
૧૩. દારૂનું વધુ પડતું સેવન
નિયમિત કે અતિશય પ્રમાણમાં આલ્કોહોલનું સેવન કરવાથી બ્લડ પ્રેશર વધી જાય છે અને હૃદયના ધબકારા અનિયમિત (Arrhythmia) થઈ શકે છે, જે લાંબા ગાળે હૃદયના સ્નાયુઓને નબળા પાડે છે.
૧૪. ઊંઘતી વખતે મોં વડે શ્વાસ લેવો
ઊંઘતી વખતે નાકને બદલે મોંથી શ્વાસ લેવાની આદત એ સંકેત આપે છે કે તમારા શ્વાસ લેવાના માર્ગમાં કોઈ અવરોધ છે. આ પરિસ્થિતિ ઊંઘની ગુણવત્તા બગાડે છે અને હૃદય પર વધારાનું દબાણ લાવે છે.
૧૫. શરીરને પૂરતો આરામ (Recovery) ન આપવો
જો તમે દરરોજ સખત કસરત કે કામ કરો છો પણ શરીરને રિકવર થવાનો સમય નથી આપતા, તો તે હૃદય માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. ગાડીના એન્જિનની જેમ આપણા શરીરને પણ મેન્ટેનન્સ અને આરામની જરૂર હોય છે.
નિષ્ણાત વિશે અને સલાહ
ડૉ. સંજય ભોજરાજ એ ૨૦ થી વધુ વર્ષોનો અનુભવ ધરાવતા બોર્ડ-સર્ટિફાઈડ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને ફંક્શનલ મેડિસિન પ્રેક્ટિશનર છે. તેઓ ‘Well12’ પ્રોગ્રામના સ્થાપક છે, જે લોકોને યોગ્ય જીવનશૈલી દ્વારા સ્વસ્થ રહેવામાં મદદ કરે છે.
મહત્વપૂર્ણ નોંધ: આ માહિતી સામાન્ય જાગૃતિ માટે છે અને તે કોઈ તબીબી સલાહનો વિકલ્પ નથી. જો તમને હૃદય સંબંધિત કોઈ લક્ષણો કે તકલીફ જણાય, તો હંમેશા યોગ્ય તબીબ અથવા કાર્ડિયોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો અને તેમની સલાહ મુજબ જ સારવાર લેવી.
