ટ્રમ્પનું ‘ગાઝા પીસ બોર્ડ’: ભારત સામે મોટો રાજદ્વારી પડકાર; શું સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સમાંતર નવી વ્યવસ્થા ઊભી થશે?
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા રચિત ‘ગાઝા પીસ બોર્ડ’ (Gaza Peace Board) માં સામેલ થવાનું આમંત્રણ મળ્યા બાદ ભારત એક જટિલ વ્યૂહાત્મક અને રાજદ્વારી ક્રોસરોડ પર આવીને ઊભું રહ્યું છે. 15 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલું આ બોર્ડ ગાઝામાં યુદ્ધ પછીની સ્થિરતા, સુરક્ષા અને પુનઃનિર્માણની દેખરેખ માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ બોર્ડનું માળખું અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ને બાજુ પર રાખવાની તેની વૃત્તિએ વિશ્વભરના રાજદ્વારીઓ અને નિષ્ણાતોમાં ચિંતા જન્માવી છે.
ભારત માટે શું છે દ્વિધા?
ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, આ બોર્ડમાં ઔપચારિક રીતે સામેલ થવું એ ભારતની ‘પ્રતિષ્ઠા અને વિશ્વસનીયતા’ માટે કસોટી સાબિત થઈ શકે છે. અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે:
- પેલેસ્ટાઈની પ્રતિનિધિત્વનો અભાવ: આ બોર્ડમાં પેલેસ્ટાઈનીઓની કોઈ સીધી ભાગીદારી નથી, જેના કારણે તેના નિર્ણયોની કાયદેસરતા પર સવાલો ઉઠી શકે છે.
- સંયુક્ત રાષ્ટ્રની અવગણના: આ પહેલ સ્થાપિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માળખાની બહાર રહીને કામ કરે છે, જેનું ભારત ઐતિહાસિક રીતે સમર્થન કરતું આવ્યું છે.
- વાણિજ્યિક વિરુદ્ધ માનવીય હિત: ટ્રમ્પ દ્વારા ગાઝાને ભવિષ્યનું “રિવિએરા” (Riviera) ગણાવવું અને બોર્ડમાં મોટા ફાઇનાન્સરોની હાજરીને કારણે એવો ડર છે કે પુનઃનિર્માણમાં પેલેસ્ટાઈની અધિકારોને બદલે વ્યાપારી હિતોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી શકે છે.
નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે ભારત આ બોર્ડનો ઔપચારિક ભાગ બન્યા વિના પણ વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય તંત્ર દ્વારા ગાઝાની મદદ ચાલુ રાખી શકે છે.
બોર્ડનું માળખું અને ટ્રમ્પની અસીમિત શક્તિ
સ્ત્રોતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ બોર્ડ સંપૂર્ણપણે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિયંત્રણમાં છે. ચાર્ટર હેઠળ, ટ્રમ્પ પાસે તમામ નિર્ણયો પર વીટો પાવર હશે અને તેઓ આજીવન તેના અધ્યક્ષ રહેશે. બોર્ડના એક્ઝિક્યુટિવ સભ્યોમાં અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો, જેરેડ કુશનર, બ્રિટનના પૂર્વ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર અને વર્લ્ડ બેંકના પ્રમુખ અજય બંગાનો સમાવેશ થાય છે.
સભ્યપદના નિયમો અનુસાર, કાયમી સભ્ય બનવા માટે દેશોએ 1 અબજ ડોલરનું યોગદાન આપવું પડશે, જ્યારે ત્રણ વર્ષની અસ્થાયી સભ્યપદ મફત છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભારત ત્રણ વર્ષ માટે સામેલ થઈને ‘અંદર’ થી પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવાનો વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે જેથી અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં પણ કડવાશ ન આવે.
વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયા: ચીન, ફ્રાન્સ અને બ્રિટને જાળવ્યું અંતર
વિશ્વના અનેક મોટા દેશોએ આ બોર્ડમાં સામેલ થવાનો ઇનકાર કર્યો છે:
- ચીન: તેણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ચાર્ટરની રક્ષા અને બહુપક્ષવાદ પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો હવાલો આપીને દરખાસ્ત ફગાવી દીધી છે.
- ફ્રાન્સ: ફ્રાન્સે યુએનના સિદ્ધાંતોના ઉલ્લંઘન અને બોર્ડના માળખા પર ચિંતા વ્યક્ત કરતા તેમાં જોડાવાની ના પાડી છે.
- બ્રિટન: બ્રિટિશ વિદેશ મંત્રીએ રશિયાની સંભવિત ભાગીદારી અને પુતિનના શાંતિ પ્રયાસો પર શંકા વ્યક્ત કરતા હાલમાં હસ્તાક્ષર કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાન, મોરોક્કો, વિયેતનામ અને આર્જેન્ટિના જેવા દેશોએ આ બોર્ડમાં જોડાવાનું સ્વીકારી લીધું છે.
ભારત હાલમાં આ દરખાસ્ત પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યું છે. એક તરફ ટ્રમ્પ સાથે મજબૂત દ્વિપક્ષીય સંબંધો અને વ્યાપારી હિતો જાળવી રાખવાનું દબાણ છે, તો બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને પોતાની પરંપરાગત વિદેશ નીતિને બચાવવાનો પડકાર છે. અહેવાલો અનુસાર, જાન્યુઆરીના અંતમાં આરબ દેશોના વિદેશ મંત્રીઓ સાથે યોજાનારી બેઠકમાં ભારત આ અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લઈ શકે છે.
નવી દિલ્હી આ ‘ડિપ્લોમેટિક જાળ’ માંથી બચીને પોતાની વૈશ્વિક છબી જાળવી રાખે છે કે ટ્રમ્પની આ નવી વ્યવસ્થાનો ભાગ બને છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
