સ્વિસ આલ્પ્સ નીચે વિજ્ઞાનીઓનો અનોખો પ્રયોગ: પૃથ્વીના પેટાળમાં 8,000 ‘કૃત્રિમ’ ભૂકંપ સર્જી ઈતિહાસ રચ્યો
દક્ષિણ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં આલ્પ્સ પર્વતમાળાની નીચે દોઢ કિલોમીટરના ઊંડાણે વિજ્ઞાનીઓએ ધરતીને ધ્રુજાવી દીધી છે. સામાન્ય રીતે ભૂકંપ આવે ત્યારે લોકોમાં ફાળ પડે છે, પરંતુ અહીં વિજ્ઞાનીઓ ઉત્સાહમાં હતા. ઝુરિચની પ્રસિદ્ધ સંસ્થા ETH ના પ્રોફેસર ડોમેનિકો ગિઆર્ડિનીએ પથ્થરની દીવાલમાં પડેલી તિરાડ તપાસતા ખુશી સાથે જાહેર કર્યું કે, “આ એક મોટી સફળતા છે!”
બેડ્રેટોલેબ (BedrettoLab): ભૂકંપ બનાવવાની ફેક્ટરી
આ પ્રયોગ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડની ‘બેડ્રેટોલેબ’માં કરવામાં આવ્યો હતો. આ લેબોરેટરી કોઈ સામાન્ય ઈમારત નથી, પણ પર્વતની અંદર ખોદવામાં આવેલી 5.2 કિલોમીટર લાંબી એક સુરંગ (ટનલ) છે. અહીં પહોંચવા માટે ખાસ ઈલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે જે અંધારી અને ભેજવાળી સુરંગોમાંથી પસાર થઈને પેટાળમાં જાય છે.
પ્રોફેસર ગિઆર્ડિનીના જણાવ્યા મુજબ, આ જગ્યા આદર્શ છે કારણ કે તેમની ઉપર દોઢ કિલોમીટર ઊંચો પર્વત છે. આટલી ઊંડાઈએ પૃથ્વીના સ્તરો (Faults) કેવી રીતે હલે છે અને ક્યારે હલે છે તે નજીકથી જોઈ શકાય છે. અહીં વિજ્ઞાનીઓ પૃથ્વીના સ્તરોને પોતાની મરજી મુજબ હલાવી શકે છે.
કેવી રીતે સર્જાયા આ 8,000 ભૂકંપ?
આ પ્રયોગને ‘FEAR-2’ (ફૉલ્ટ એક્ટિવેશન એન્ડ અર્થક્વેક રપ્ચર) નામ આપવામાં આવ્યું હતું. સમગ્ર યુરોપના ડઝનબંધ વિજ્ઞાનીઓએ એપ્રિલના અંતમાં આ પ્રયોગ હાથ ધર્યો હતો. તેમણે પર્વતની દીવાલોમાં ઊંડા બોરહોલ પાડીને તેમાં અંદાજે 750 ક્યુબિક મીટર પાણી ખૂબ જ ઊંચા દબાણ સાથે છોડ્યું હતું.
પાણી જ્યારે પૃથ્વીના પેટાળમાં જાય છે ત્યારે તે પથ્થરો વચ્ચે લુબ્રિકન્ટ (વંજણ) જેવું કામ કરે છે, જેનાથી પૃથ્વીના સ્તરો એકબીજા પર સરકવા લાગે છે અને ભૂકંપ સર્જાય છે. આ પ્રયોગ દરમિયાન કોઈ પણ માણસ સુરંગમાં હાજર નહોતો. બધું જ સંચાલન ઝુરિચમાં બેસીને રિમોટ કંટ્રોલ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
પ્રયોગના પરિણામો:
કુલ 8,000 જેટલા નાના આંચકાઓ નોંધાયા.
આ આંચકાઓની તીવ્રતા (Magnitude) -5 થી -0.14 સુધીની હતી.
વિજ્ઞાનીઓ 1 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ લાવવા માંગતા હતા, જેની તેઓ ખૂબ નજીક પહોંચી ગયા હતા.
શું આ પ્રયોગ ખતરનાક હતો?
સામાન્ય રીતે લોકોને ચિંતા થાય કે પૃથ્વીની અંદર જાતે ભૂકંપ લાવવાથી કોઈ મોટી હોનારત તો નહીં સર્જાય ને? પરંતુ પ્રોફેસર ગિઆર્ડિનીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રયોગ સંપૂર્ણપણે ‘સુરક્ષિત’ હતો. સપાટી પર કોઈ પણ પ્રકારનો આંચકો અનુભવાયો નહોતો. વિજ્ઞાનીઓએ પૃથ્વીના કુદરતી જોખમમાં માત્ર 1 ટકાનો જ વધારો કર્યો હતો, જે નગણ્ય છે.
તેમણે સમજાવ્યું કે જો આપણે ચોક્કસ કદનો ભૂકંપ કેવી રીતે પેદા કરવો તે શીખી લઈએ, તો આપણને એ પણ ખબર પડી જશે કે મોટા ભૂકંપને કેવી રીતે અટકાવવા અથવા તે આવતા પહેલા કેવી રીતે સાવચેત રહેવું.
શા માટે આ સંશોધન જરૂરી છે?
માનવી અત્યારે પૃથ્વીના પેટાળમાં અનેક પ્રવૃત્તિઓ કરી રહ્યો છે, જેમ કે માઈનિંગ, વેસ્ટ-વોટર નિકાલ અને જીઓથર્મલ એનર્જી (પૃથ્વીની ગરમીથી વીજળી પેદા કરવી). ઘણીવાર આવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે ભૂકંપ આવતા હોય છે.
ઉદાહરણો:
દક્ષિણ કોરિયા (2017): પોહાંગમાં જીઓથર્મલ પાવર પ્લાન્ટ માટે પાણીના ઇન્જેક્શન આપતી વખતે જાણતા-અજાણતા 5.4 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવ્યો હતો, જે ખૂબ જ ગંભીર હતો.
ટેક્સાસ: અહીં પણ તેલ અને ગેસ ઉદ્યોગના ગંદા પાણીને પેટાળમાં નાખતી વખતે ભૂકંપના આંચકા અનુભવાય છે.
આ પ્રયોગ દ્વારા વિજ્ઞાનીઓ દુનિયાને એ શીખવવા માંગે છે કે પેટાળમાં પ્રવૃત્તિઓ કરતી વખતે પૃથ્વીને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર સુરક્ષિત રીતે કામ કેવી રીતે કરવું.
વિજ્ઞાનની નવી સીમાઓ
સેસ્મોલોજિસ્ટ રાયન શુલ્ટ્સે જણાવ્યું કે આ પ્રયોગ વિજ્ઞાનની સરહદોને વિસ્તારી રહ્યો છે. પ્રયોગ દરમિયાન વચ્ચે વીજળી ગુલ થવા જેવી સમસ્યાઓ પણ આવી હતી, પરંતુ વિજ્ઞાનીઓએ તેને હલ કરી હતી. આટલા મોટા પાયે અને આટલી ઊંડાઈએ ભૂકંપ સર્જવાનો પ્રયોગ અગાઉ ક્યારેય થયો નથી.
આગામી જૂન મહિનામાં વિજ્ઞાનીઓ ફરીથી પ્રયાસ કરશે જેથી તેઓ 1 ની તીવ્રતાનો આંચકો લાવી શકે. પ્રોફેસર ગિઆર્ડિનીએ રમુજમાં કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ -0.14 ની તીવ્રતાના ભૂકંપ વખતે ત્યાં ઉભી હોય, તો તે હવામાં ઉછળી શકે છે!
