ડિજિટલ ફ્રોડ થયો તો ચિંતા છોડો! RBI અપાવશે ₹25,000 સુધીનું હરજાણું, જાણો નવા નિયમો
ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનના વધતા વ્યાપ સાથે ઓનલાઇન છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ પણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને ગંભીરતાથી લેતા, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે નવી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. 6 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સામે આવેલા અહેવાલો મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ ફ્રોડનો શિકાર બને છે, તો તેને ચોક્કસ સંજોગોમાં ₹25,000 સુધીનું હરજાણું મળી શકે છે. ખાસ કરીને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે, જેઓ ટેકનોલોજીના ઉપયોગમાં ઘણીવાર અસુરક્ષિત અનુભવે છે, તેમના માટે RBI એક વિશેષ ‘સુરક્ષા કવચ’ લાવવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે.
ડિજિટલ છેતરપિંડી સામે RBI નું કડક વલણ
RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેંકોએ તેમના ગ્રાહકોના નાણાંની સુરક્ષા માટે જવાબદાર રહેવું પડશે. નવી નીતિ મુજબ, જો કોઈ ગ્રાહક તેની બેદરકારી વગર એટલે કે બેંકની સિસ્ટમમાં ખામી અથવા તૃતીય પક્ષની છેતરપિંડીને કારણે નાણાં ગુમાવે છે, તો તેની જવાબદારી મર્યાદિત રહેશે. RBI એ બેંકોને આદેશ આપ્યો છે કે ફ્રોડના કિસ્સામાં ગ્રાહક દ્વારા જાણ કરવામાં આવ્યાના નિશ્ચિત સમયગાળામાં તપાસ પૂર્ણ કરી વળતરની પ્રક્રિયા શરૂ કરવી જોઈએ. આ ₹25,000 ના હરજાણાની જોગવાઈ એ ગ્રાહકોને માનસિક અને આર્થિક રાહત આપવા માટેનું એક પ્રગતિશીલ પગલું છે.
વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે વિશેષ સુરક્ષા કવચ
વરિષ્ઠ નાગરિકો (Senior Citizens) ઘણીવાર સાયબર ગુનેગારોના સોફ્ટ ટાર્ગેટ બનતા હોય છે. આ જોખમને ઘટાડવા માટે RBI એક નવું ‘સુરક્ષા કવચ’ ફ્રેમવર્ક તૈયાર કરી રહ્યું છે. આ અંતર્ગત, વરિષ્ઠ નાગરિકોના એકાઉન્ટ માટે વધારાના સુરક્ષા સ્તરો જેવા કે ‘ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન’ માં વધુ સરળતા અને મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે બેંક તરફથી કન્ફર્મેશન કોલ જેવી સુવિધાઓ ફરજિયાત કરવામાં આવી શકે છે. આ સુરક્ષા કવચનો ઉદ્દેશ્ય વૃદ્ધોને ડિજિટલ બેંકિંગનો ઉપયોગ કરતી વખતે નિર્ભય બનાવવાનો અને તેમના જીવનભરની મૂડીને સુરક્ષિત રાખવાનો છે.
હરજાણું મેળવવા માટેની શરતો અને પ્રક્રિયા
₹25,000 સુધીનું હરજાણું મેળવવા માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે. ગ્રાહકે છેતરપિંડીની જાણકારી મળતાની સાથે જ, એટલે કે 3 કામકાજના દિવસોની અંદર બેંકને જાણ કરવી જોઈએ. જો જાણ કરવામાં વિલંબ થાય, તો ગ્રાહકની જવાબદારી વધી શકે છે. હરજાણું ત્યારે જ મળવાપાત્ર થશે જ્યારે ગ્રાહકે પોતે કોઈની સાથે OTP, પિન અથવા પાસવર્ડ શેર ન કર્યો હોય. RBI એ બેંકોને સૂચના આપી છે કે ગ્રાહક દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવ્યાના 10 દિવસની અંદર કામચલાઉ રકમ (Shadow Credit) ગ્રાહકના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે જેથી તેને તાત્કાલિક મુશ્કેલી ન પડે.
બેંકોની જવાબદારી અને ગ્રાહક જાગૃતિ
RBI ના આ નિર્ણયથી બેંકો પર તેમની સાયબર સુરક્ષા સિસ્ટમને મજબૂત બનાવવાનું દબાણ વધશે. બેંકોએ હવે એન્ટી-ફ્રોડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (AFM) માં વધુ રોકાણ કરવું પડશે. તે જ સમયે, RBI ગ્રાહક જાગૃતિ અભિયાન ‘RBI કહે છે’ (RBI Kehta Hai) ને વધુ તેજ બનાવી રહ્યું છે. ગ્રાહકોને સલાહ આપવામાં આવે છે કે તેઓ અજાણી લિંક્સ પર ક્લિક ન કરે અને હંમેશા સત્તાવાર એપનો ઉપયોગ કરે. જો બેંક ફ્રોડના કિસ્સામાં ફરિયાદ ઉકેલવામાં આનાકાની કરે, તો ગ્રાહક ‘બેંકિંગ ઓમ્બડ્સમેન’ (Banking Ombudsman) નો સંપર્ક કરી શકે છે.
ડિજિટલ સુરક્ષાનું ભાવિ અને નવી જોગવાઈઓ
6 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ જાહેર થયેલી આ માર્ગદર્શિકા ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં વિશ્વાસ વધારવા માટેનું એક મોટું માધ્યમ બનશે. ભવિષ્યમાં AI-આધારિત સુરક્ષા સિસ્ટમ્સ રજૂ કરવામાં આવશે જે શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનને રીઅલ-ટાઇમમાં અટકાવશે. વરિષ્ઠ નાગરિકો માટેની વિશેષ જોગવાઈઓ અને હરજાણાની રકમ ગ્રાહક સેવાના ધોરણોને ઉંચા લાવશે. આ સુરક્ષા કવચ માત્ર નાણાંનું જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય માણસના ડિજિટલ ઇન્ડિયાના સપનાનું પણ રક્ષણ કરશે.
