ભારતમાં પેટ્રોલિયમ ભંડાર: જો તેલ સંકટ આવે તો ભારત કેટલો સમય ટકી રહેશે? જાણો દેશની સુરક્ષાની સંપૂર્ણ વિગત
વૈશ્વિક ઉથલપાથલ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં કોઈપણ દેશ માટે સૌથી મોટો પડકાર ઉર્જાની સતત ઉપલબ્ધતા હોય છે. સોમવારે (૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬) રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના ઉત્તરમાં પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ દેશને આશ્વાસન આપતા જણાવ્યું હતું કે ભારત પાસે હાલમાં ૭૪ દિવસની તેલ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પૂરતો પેટ્રોલિયમ ભંડાર છે. આ ભંડાર ભારતને વૈશ્વિક કિંમતોમાં અચાનક ઉછાળો કે પુરવઠામાં વિક્ષેપ સામે રક્ષણ આપે છે.
વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ અનામત (SPR) શું છે?
સામાન્ય રીતે, પેટ્રોલિયમ ભંડાર એટલે એવી વ્યવસ્થા જેમાં વિશાળ ભૂગર્ભ ખડકો અથવા ગુફાઓમાં ક્રૂડ ઓઈલનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે ‘ઇન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ લિમિટેડ’ (ISPRL) દ્વારા આંધ્રપ્રદેશના વિશાખાપટ્ટનમ અને કર્ણાટકના મેંગલોર તથા પાડુરમાં ત્રણ મુખ્ય સ્થળોએ આ ભંડાર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
કુલ ક્ષમતા: હાલમાં આ ત્રણ સ્થળોની કુલ ક્ષમતા ૫.૩૩ મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્રૂડ ઓઇલની છે.
ઉદ્દેશ્ય: જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ ખૂબ ઓછા હોય ત્યારે સરકાર આ ભંડારો ભરી દે છે અને કટોકટી સમયે તેનો ઉપયોગ કરે છે.
૭૪ દિવસનો ગણિત: ભારત ક્યાં છે?
ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના નિયમો મુજબ, કોઈપણ મોટા ગ્રાહક દેશ પાસે ઓછામાં ઓછા ૯૦ દિવસનો તેલ ભંડાર હોવો જોઈએ.
ભારતની સ્થિતિ: હરદીપ સિંહ પુરીએ સ્વીકાર્યું કે હાલમાં ભારત પાસે ૭૪ દિવસનો સ્ટોક છે. જેમાં સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ ઉપરાંત દેશની વિવિધ ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં સંગ્રહિત તેલનો પણ સમાવેશ થાય છે.
લક્ષ્યાંક: સરકાર આ ક્ષમતાને વધારીને ૯૦ દિવસ સુધી લઈ જવા માટે કાર્યરત છે. જોકે, મંત્રીએ ઉમેર્યું કે ૭૪ દિવસનો ભંડાર પણ ભારતને ઘણી હદ સુધી સુરક્ષિત બનાવે છે.
રિફાઇનિંગ ક્ષમતામાં ભારતની તાકાત
ભારત માત્ર તેલનો મોટો ગ્રાહક જ નથી, પણ રિફાઇનિંગમાં પણ વિશ્વમાં ચોથા ક્રમે છે.
વર્તમાન ક્ષમતા: ભારત વાર્ષિક ૨૬૦ મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્રૂડ ઓઇલનું રિફાઇનિંગ કરી રહ્યું છે.
ભવિષ્યનું આયોજન: આગામી વર્ષોમાં આ ક્ષમતા વધારીને ૩૨૦ મિલિયન મેટ્રિક ટન સુધી લઈ જવાની સરકારની યોજના છે.
નિકાસકાર: ભારત વિશ્વમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો ૫મો સૌથી મોટો નિકાસકાર છે, જેનો અર્થ છે કે આપણે કાચું તેલ લાવી તેને શુદ્ધ કરીને વિદેશમાં મોકલી વિદેશી હૂંડિયામણ પણ કમાઈએ છીએ.
શા માટે આ ભંડાર મહત્વના છે?
મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં તણાવ કે રશિયા-યુક્રેન જેવા યુદ્ધોને કારણે ઘણીવાર સમુદ્રી માર્ગો બંધ થઈ જાય છે અથવા તેલના ભાવમાં રાતોરાત ૩૦-૪૦% નો વધારો થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં, જો ભારત પાસે ભંડાર ન હોય તો દેશમાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન થંભી જાય, મોંઘવારી આસમાને પહોંચે અને અર્થતંત્ર પડી ભાંગે. ૭૪ દિવસનો સ્ટોક સરકારને પરિસ્થિતિ સંભાળવા અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવા માટે પૂરતો સમય આપે છે.
ભારત જે રીતે ગ્રીન એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ આગળ વધી રહ્યું છે તેની સાથે સાથે પેટ્રોલિયમ સુરક્ષા પણ એટલી જ જરૂરી છે. હરદીપ સિંહ પુરીનું નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે પોતાની સ્વનિર્ભરતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
