૨૮૩થી વધુ પક્ષી પ્રજાતિ અને અનોખા પ્રવાસી પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન બન્યું છારી-ઢંઢ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ
કચ્છ જિલ્લાના જૈવ-વૈવિધ્યથી સભર એવા છારી-ઢંઢ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વને તાજેતરમાં રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવતા આ વેટલેન્ડ હવે વૈશ્વિક પક્ષી નકશા પર ચમક્યું છે. ૨૮૩થી વધુ પ્રજાતિના પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન ગણાતા આ વિસ્તારમાં ખાસ કરીને ‘ગ્રે હાયપોકોલિયસ’ (મશ્કતી લટોરો) જોવા મળતો હોવાથી સમગ્ર વિશ્વના પક્ષીવિદ્દો અહીં ખેંચાઈ આવે છે.
ગ્રે હાયપોકોલિયસ: એક વિશિષ્ટ પ્રવાસી પક્ષી
મધ્ય પૂર્વના દેશો ઈરાક, ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાનથી હજારો કિલોમીટરની સફર ખેડીને આવતું આ પક્ષી કચ્છની ઓળખ બની ગયું છે:
-
વસવાટ: સામાન્ય રીતે સુકા ઝાડીવાળા રણપ્રદેશ અને ખેતી લાયક વિસ્તારોમાં આ પક્ષી નાના જૂથોમાં વિહાર કરે છે.
-
ખોરાક: આ પક્ષીને ‘ખારી જાર’ તરીકે ઓળખાતી પીલુડી (Salvadora persica) ના ફળ એટલે કે ‘પીલુ’ અતિ પ્રિય છે. તે પીલુ અને ટાંકરા જેવા છોડના ફળો પર નભે છે.
-
સમયગાળો: ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં આગમન કરી માર્ચ-એપ્રિલ સુધી તે ફુલાય ગામના સીમ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
ઐતિહાસિક પુનઃશોધ અને મહત્વ
કચ્છમાં આ પક્ષીની હાજરી નોંધપાત્ર ઇતિહાસ ધરાવે છે:
-
પ્રથમ નોંધ: વર્ષ ૧૯૬૦માં કચ્છના મોટા રણમાં કૂઆર બેટમાંથી આ પક્ષીના નમૂના મળ્યા હતા.
-
પુનઃશોધ: ૨૩ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ જાણીતા પક્ષિવિદ્ એસ. એન. વરુએ બન્નીના ફુલાય ગામે માદા ગ્રે હાયપોકોલિયસ જોઈને તેની હાજરીની પુષ્ટિ કરી હતી. આ શોધ બાદ છારી-ઢંઢ પક્ષી નિરીક્ષકો માટે સૌથી વિશ્વસનીય સ્થળ બની ગયું છે.
વ્હાઇટ-નેપ્ડ ટિટ: ભારતનું ગૌરવ
માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળતું અને દુનિયાભરમાં દુર્લભ ગણાતું વ્હાઇટ-નેપ્ડ ટિટ (Machlolophus nuchalis) પણ અહીંનું મુખ્ય આકર્ષણ છે:
-
મર્યાદિત વસવાટ: આ પક્ષી ભારત સિવાય ક્યાંય જોવા મળતું નથી અને ભારતમાં પણ કચ્છમાં તેની સૌથી વધુ વસ્તી નોંધાયેલી છે.
-
ફોટોગ્રાફીનું કેન્દ્ર: તેના સફેદ અને કાળા રંગના વિશિષ્ટ દેખાવને કારણે વન્યજીવન ફોટોગ્રાફરોમાં તે અત્યંત લોકપ્રિય છે.
છારી-ઢંઢને મળેલો રામસર સાઇટનો દરજ્જો આ દુર્લભ પક્ષીઓના સંરક્ષણમાં મહત્વનો ભાગ ભજવશે અને ભવિષ્યમાં ઇકો-ટુરિઝમને વધુ વેગ આપશે.
