દક્ષિણ એશિયામાં હાઈપરસોનિક સ્પર્ધા તેજ: નવી મિસાઈલ પ્રણાલીઓથી બદલાયું સામરિક પરિદ્રશ્ય
દક્ષિણ એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશતું જણાય છે. અદ્યતન હાઈપરસોનિક હથિયાર પ્રણાલીઓના વિકાસ અને જાહેર પ્રદર્શને પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખાને નવી દિશા આપી છે. તાજેતરના સંરક્ષણ પ્રદર્શનોમાં ભારત અને પાકિસ્તાન — બંનેએ પોતાની લાંબા અંતરની એન્ટી-શિપ ક્ષમતાઓને પ્રમુખતાથી રજૂ કરી છે.
રિયાધમાં પાકિસ્તાનની નવી મિસાઈલ પ્રણાલીનું પ્રદર્શન
Global Industrial & Defence Solutions (GIDS) એ ‘વર્લ્ડ ડિફેન્સ શો 2026’ દરમિયાન પોતાની નવી હાઈપરસોનિક મિસાઈલ પ્રણાલી “SMASH” નું અનાવરણ કર્યું. આ પ્રણાલી દરિયાઈ અને જમીની — બંને પ્રકારના લક્ષ્યોને સાધવા માટે વિકસાવવામાં આવી હોવાનું કહેવાય છે.
સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મતે, આ મિસાઈલ તેના અંતિમ તબક્કામાં (ટર્મિનલ ફેઝ) અત્યંત ઊંચી ઝડપે લક્ષ્ય પર તીવ્ર ખૂણે હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેના કારણે આધુનિક એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ માટે તેને રોકવી પડકારજનક બની શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, તેને પાકિસ્તાની નૌકાદળના કેટલાક મુખ્ય યુદ્ધજહાજ પ્લેટફોર્મ સાથે સાંકળવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
ભારતની લાંબા અંતરની દરિયાઈ મારક ક્ષમતામાં વિસ્તાર
બીજી તરફ, ભારતે પણ પોતાની લાંબા અંતરની એન્ટી-શિપ હાઈપરસોનિક મિસાઈલ ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કરીને વ્યૂહાત્મક સંદેશ આપ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ Defence Research and Development Organisation (DRDO) ના નેતૃત્વ હેઠળ વિકસાવવામાં આવ્યો છે.
સંરક્ષણ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રણાલી વિશાળ અંતર સુધી ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા દરિયાઈ લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આવી ક્ષમતાઓ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક પહોંચ અને પ્રતિરોધક ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે.
એન્ટી-એક્સેસ/એરિયા-ડિનાયલ (A2/AD) વ્યૂહરચના પર વધતું ફોકસ
સંરક્ષણ વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે બંને દેશોની આ પહેલ કહેવાતી “એન્ટી-એક્સેસ/એરિયા-ડિનાયલ” (A2/AD) વ્યૂહરચના સાથે જોડાયેલી છે. જેનો હેતુ સંભવિત હરીફને કોઈ ચોક્કસ દરિયાઈ કે ભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતા અથવા કામગીરી કરતા રોકવાનો છે.
હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર, જ્યાંથી વૈશ્વિક વેપારનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે, તે હવે અદ્યતન મિસાઈલ પ્રણાલીઓ અને દરિયાઈ દેખરેખ ક્ષમતાઓને કારણે વધુ મહત્વનું વ્યૂહાત્મક કેન્દ્ર બન્યું છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જોકે આવી પ્રણાલીઓ સંતુલન સ્થાપવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તેના પરીક્ષણો અને સંભવિત તૈનાતીથી પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર દબાણ પણ વધી શકે છે.
બદલાતું નૌકા યુદ્ધ પરિદ્રશ્ય
હાઈપરસોનિક ગતિએ ચાલતી એન્ટી-શિપ મિસાઈલો પરંપરાગત નૌકા સંરક્ષણ માળખા માટે નવા પડકારો રજૂ કરે છે. તેની અતિ ઝડપ, બદલાતી ગતિરેખા (trajectory) અને અદ્યતન માર્ગદર્શન પ્રણાલીઓ આધુનિક યુદ્ધજહાજોની સુરક્ષા વ્યૂહરચનાઓને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે મજબૂર કરી રહી છે.
દક્ષિણ એશિયામાં આ ઉભરતી સ્પર્ધા આવનારા વર્ષોમાં સામરિક સમીકરણોને કઈ દિશામાં લઈ જશે, તે વૈશ્વિક સંરક્ષણ સમુદાય માટે કુતૂહલનો વિષય રહેશે.
