જાતિ જન્મથી નક્કી થાય છે, લગ્નથી નહીં: SC/ST એક્ટ હેઠળના કેસમાં હાઈકોર્ટે આરોપીઓની દલીલ ફગાવી
દેશમાં જાતિ અને ધર્મના આધારે મળતા કાયદાકીય સંરક્ષણ અને અધિકારોને લઈને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની અર્થઘટન કર્યું છે. અદાલતે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિની જાતિ તેના જન્મ દ્વારા નક્કી થાય છે અને તે લગ્ન કે ધર્મ પરિવર્તન જેવા બાહ્ય પરિબળોથી બદલાઈ શકતી નથી. ન્યાયમૂર્તિ અનિલ કુમાર દશમે આ ચુકાદો આપતા કહ્યું કે, સ્ત્રી ભલે બીજી જાતિના પુરુષ સાથે લગ્ન કરે, પરંતુ તેની મૂળ જાતિ કે જે તેને જન્મથી મળી છે, તે ક્યારેય નાબૂદ થતી નથી.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ કેસ અલીગઢના એક વિવાદ સાથે જોડાયેલો છે. ફરિયાદી પક્ષે આરોપ લગાવ્યો હતો કે આરોપી દિનેશ અને અન્ય લોકોએ તેમના પર હુમલો કર્યો, અપશબ્દો બોલ્યા અને જાતિવાદી ટિપ્પણીઓ કરીને તેમનું અપમાન કર્યું. આ મામલે અલીગઢની વિશેષ SC/ST કોર્ટે પુરાવાઓ અને તબીબી તપાસના આધારે આરોપીઓને IPC અને SC/ST એક્ટની કલમો હેઠળ ટ્રાયલ માટે સમન્સ પાઠવ્યા હતા.
આ સમન્સને આરોપીઓએ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. તેમની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે ફરિયાદી સ્ત્રી જન્મથી અનુસૂચિત જાતિ (SC) ની હોઈ શકે, પરંતુ તેણે ‘જાટ’ (જે અનુસૂચિત જાતિમાં આવતા નથી) જ્ઞાતિના પુરુષ સાથે લગ્ન કર્યા હોવાથી તેણે પોતાનો મૂળ જાતિનો દરજ્જો ગુમાવ્યો છે. આરોપીઓના મતે, લગ્ન પછી સ્ત્રી તેના પતિની જ્ઞાતિની ગણાય, તેથી તેની સામે SC/ST એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં.
હાઈકોર્ટે દલીલોના ધજાગરા ઉડાડ્યા
ન્યાયાધીશ અનિલ કુમાર દશમે આરોપીઓની આ દલીલને કાયદાકીય રીતે અસ્વીકાર્ય ગણાવી હતી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે:
ઓળખનો સ્ત્રોત: વ્યક્તિ જે જાતિમાં જન્મે છે, તે તેની કાયમી ઓળખ છે.
લગ્ન અને જાતિ: સ્ત્રીના લગ્ન અન્ય જાતિમાં થવાથી તેને તે જાતિના સામાજિક વ્યવહારોમાં સ્થાન મળી શકે છે, પરંતુ કાયદાકીય રીતે તેની મૂળ જાતિ (જે તેના શોષણ કે પછાતપણાનો આધાર છે) બદલાતી નથી.
ધર્માંતરણની અસર: જો કોઈ વ્યક્તિ હિન્દુ ધર્મ છોડીને અન્ય ધર્મ અપનાવે તો પણ તેની સામાજિક અને વંશપરંપરાગત જાતિ તે જ રહે છે જે જન્મ સમયે હતી.
કાયદાકીય રક્ષણ અકબંધ રહેશે
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે SC/ST એક્ટ એવા લોકોના રક્ષણ માટે છે જેમને ઐતિહાસિક રીતે સામાજિક અન્યાયનો સામનો કરવો પડ્યો છે. જો કોઈ સ્ત્રી ઉચ્ચ જ્ઞાતિમાં લગ્ન કરે તો પણ તેને થતા જાતિવાદી અપમાન કે અત્યાચાર સામે આ કાયદો તેને તેટલું જ રક્ષણ આપશે જેટલું લગ્ન પહેલા આપતો હતો. કોર્ટે તબીબી પુરાવા અને સાક્ષીઓના નિવેદનોને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રાયલ કોર્ટના સમન્સના આદેશને યોગ્ય ઠેરવ્યો અને આરોપીઓની અપીલ ફગાવી દીધી.
આ નિર્ણયની સામાજિક અસર
આ ચુકાદો તેવા લોકો માટે એક ચેતવણી સમાન છે જેઓ એવું વિચારે છે કે આંતરજ્ઞાતિય લગ્નો પછી વ્યક્તિ સામે જાતિવાદી ટિપ્પણી કરવી એ ગુનો નહીં ગણાય. કાયદાની નજરમાં જન્મથી મળેલી જાતિ જ અંતિમ છે. આ નિર્ણયથી સ્ત્રીઓના કાયદાકીય અધિકારો વધુ મજબૂત થયા છે, જેઓ લગ્ન પછી પોતાની મૂળ ઓળખ ગુમાવવાની બીક હેઠળ અત્યાચાર સહન કરતી હોય છે.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો આ આદેશ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતનો કાયદો સામાજિક સ્તર પર થતા ભેદભાવોને ઓળખે છે અને તે માત્ર કાગળ પરના દસ્તાવેજો બદલાવાથી નાબૂદ થતા નથી. ઓળખનું મૂળ ‘જન્મ’ છે અને તેની સાથે જોડાયેલા કાયદાકીય રક્ષણો વ્યક્તિ સાથે આજીવન રહે છે.
