યુરોપને બાજુ પર રાખી ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે ખાડી દેશોની મધ્યસ્થી, શું નવો કરાર આર્થિક તેજી લાવશે?
૧૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચી જીનીવા પહોંચતાની સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજદ્વારી ગરમાવો વધી ગયો છે. આવતીકાલે, ૧૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ, ઓમાનની મધ્યસ્થીમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરોક્ષ રીતે પરમાણુ મુદ્દે મંથન થશે. આ વાટાઘાટો એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ૨૦૨૫ના મધ્યમાં બંને દેશો વચ્ચે ૧૨ દિવસનો ભયાનક લશ્કરી સંઘર્ષ થઈ ચૂક્યો છે.
વાટાઘાટોની પૃષ્ઠભૂમિ: ૧૨ દિવસનો લોહિયાળ સંઘર્ષ
જૂન ૨૦૨૪ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન ઇઝરાયેલ અને અમેરિકાએ ઈરાનના પરમાણુ મથકો પર મર્યાદિત પરંતુ ઘાતક બોમ્બમારો કર્યો હતો. તે સમયે વાટાઘાટો સંપૂર્ણપણે તૂટી ગઈ હતી. જોકે, ૨૦૨૬ની શરૂઆતમાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ‘રાજદ્વારી ઉકેલ’ પર ભાર મૂક્યો છે. અમેરિકા તરફથી સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનર આ પ્રક્રિયામાં સક્રિય હોવાના અહેવાલ છે, જે દર્શાવે છે કે અમેરિકા હવે આર્થિક અને લશ્કરી દબાણના મિશ્રણ સાથે કરાર કરવા માંગે છે.
વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર: યુરેનિયમ સંવર્ધન
ઈરાન અત્યારે ૬૦% સુધી યુરેનિયમ સંવર્ધન કરી રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ શસ્ત્રો બનાવવા માટે ૯૦% સંવર્ધનની જરૂર હોય છે, જેનાથી ઈરાન હવે બહુ નજીક છે.
અમેરિકાની શરત: રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈરાનને કોઈ પણ સ્તરે યુરેનિયમ સમૃદ્ધ કરવાની છૂટ મળવી જોઈએ નહીં.
ઈરાનની માંગ: અબ્બાસ અરાઘચી અને તેહરાનનું વહીવટીતંત્ર એવો કરાર ઈચ્છે છે જે ઈરાન પરના આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ વેચવાની છૂટ આપે.
યુરોપ “અપ્રસ્તુત”, ખાડી દેશો મોખરે
આ વખતે વાટાઘાટોમાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. ઈરાને બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને જર્મની જેવા યુરોપિયન દેશોને આ વિવાદમાં ‘બિનજરૂરી’ ગણાવ્યા છે. હવે ઓમાન અને કતાર જેવા મુસ્લિમ દેશો મધ્યસ્થી તરીકે આગળ આવ્યા છે. જીનીવામાં અરાઘચી ઓમાનના વિદેશ મંત્રી બદર અલ-બુસૈદી અને IAEA ના વડા રાફેલ ગ્રોસી સાથે પણ મુલાકાત કરશે.
શું યુદ્ધ ટળી જશે?
સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) એ અમેરિકાને ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન પર હુમલો થશે તો સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધની જ્વાળામાં લપેટાઈ જશે, જેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલના ભાવો પર પડશે. બીજી તરફ, યુએસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોએ કહ્યું છે કે અમે શાંતિ ઈચ્છીએ છીએ, પણ ઈરાને પરમાણુ જીદ છોડવી પડશે.
જીનીવામાં યોજાનારી આ બેઠક માત્ર કાગળ પરની ચર્ચા નથી, પણ લાખો લોકોના જીવ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની સુરક્ષાનો મામલો છે. જો ૧૭ ફેબ્રુઆરીની બેઠકમાં કોઈ સકારાત્મક વળાંક આવશે, તો ૨૦૨૬નું વર્ષ વિશ્વ શાંતિ માટે માઇલસ્ટોન સાબિત થશે. અન્યથા, મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના નગારા વાગવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
