૩ માર્ચના રોજ ચંદ્ર કેમ દેખાશે લાલ? જાણો શું છે ‘રેલે સ્કેટરિંગ’ અને બ્લડ મૂન પાછળનું વિજ્ઞાન.
૧૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ એન્ટાર્કટિકાના બર્ફીલા પ્રદેશોમાં ‘રિંગ ઓફ ફાયર’ સૂર્યગ્રહણનો અદભૂત નજારો જોવા મળ્યો હતો, જે ભારતમાંથી દૃશ્યમાન ન હતો. જોકે, નિરાશ થવાની જરૂર નથી, કારણ કે આગામી ૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ ભારત સહિત વિશ્વના અનેક ભાગોમાં ‘પૂર્ણ ચંદ્રગ્રહણ’ (Total Lunar Eclipse) થવા જઈ રહ્યું છે. આ દિવસે આકાશમાં ‘બ્લડ મૂન’નો અદભૂત નજારો જોવા મળશે.
વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો એન્ટાર્કટિકામાં થયેલા વલયાકાર સૂર્યગ્રહણના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છે. જ્યારે ભારત આ દુર્લભ સૂર્યગ્રહણ જોવાથી વંચિત રહ્યું હતું, ત્યારે આગામી ૩ માર્ચનો દિવસ આકાશ નિરીક્ષકો માટે વળતર સમાન સાબિત થશે. પૃથ્વીનો પડછાયો જ્યારે પૂર્ણ ચંદ્રને ઢાંકી દેશે, ત્યારે તે અંધકારમય થવાને બદલે ઊંડા લાલ રંગમાં ચમકી ઉઠશે, જેને ખગોળ વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘બ્લડ મૂન’ કહેવામાં આવે છે.
ભારત માટે ગ્રહણનો સમય (IST)
૩ માર્ચના રોજ થનારું આ ગ્રહણ ભારતના મોટાભાગના ભાગોમાં દેખાશે, પરંતુ તેનો સમયગાળો ઘણો ઓછો હશે. પશ્ચિમ ભારતના શહેરો અને ખાસ કરીને નવી દિલ્હી, નોઈડા અને ગુજરાતના ભાગોમાં ચંદ્ર પહેલેથી જ આંશિક ગ્રહણ સાથે ઉદિત થશે.
ચંદ્રોદય સાથે ગ્રહણ: સાંજે ૬:૨૨ વાગ્યે (અંદાજિત)
ગ્રહણનો પીક સમય (Shikhar): સાંજે ૬:૨૭ વાગ્યે IST
દૃશ્યમાન તબક્કાનો અંત: સાંજે ૬:૪૭ વાગ્યે IST
આ એક અત્યંત ટૂંકી વિન્ડો છે, તેથી જો તમે થોડી પણ મિનિટ મોડા પડશો તો આ મનોહર દૃશ્ય ચૂકી શકો છો.
ફેબ્રુઆરીનું સૂર્યગ્રહણ ભારત કેમ ચૂકી ગયું?
૧૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ થયેલું સૂર્યગ્રહણ ‘વલયાકાર’ (Annular) હતું. આ સમયે ચંદ્ર પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના બિંદુ ‘એપોજી’ પાસે હતો, જેના કારણે તે સૂર્યને સંપૂર્ણ ઢાંકી શક્યો નહીં અને કિનારીઓ પરથી સૂર્ય એક ચમકતી વીંટી જેવો દેખાયો. સૂર્યગ્રહણનો પડછાયો સાંકડો હોવાથી તે માત્ર એન્ટાર્કટિકા અને તેની આસપાસના સમુદ્રી વિસ્તારોમાં જ જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે ભારત તેના માર્ગમાં નહોતું.
ચંદ્ર લાલ કેમ દેખાશે? (બ્લડ મૂન પાછળનું વિજ્ઞાન)
જ્યારે પૃથ્વી સૂર્ય અને ચંદ્રની બરાબર વચ્ચે આવે છે, ત્યારે પૃથ્વીનો મુખ્ય પડછાયો (Umbra) ચંદ્ર પર પડે છે. આ સમયે સૂર્યપ્રકાશ પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે ‘રેલે સ્કેટરિંગ’ (Rayleigh Scattering) નામની ઘટના બને છે. પૃથ્વીનું વાતાવરણ વાદળી રંગના પ્રકાશને વિખેરી નાખે છે અને માત્ર લાલ રંગની તરંગલંબાઈને ચંદ્ર સુધી પહોંચવા દે છે. આ કારણે ચંદ્ર તાંબા જેવા લાલ રંગનો દેખાય છે.
ગ્રહણ જોવાની રીત
સૂર્યગ્રહણથી વિપરીત, ચંદ્રગ્રહણ જોવા માટે કોઈ ખાસ ફિલ્ટર કે ચશ્માની જરૂર હોતી નથી. તમે નરી આંખે તેને સુરક્ષિત રીતે જોઈ શકો છો. જો તમારી પાસે બાયનોક્યુલર (દૂરબીન) હોય, તો તમે ચંદ્રની સપાટી પર બદલાતા રંગોને વધુ સ્પષ્ટતાથી નિહાળી શકશો. ૩ માર્ચે જો આકાશ સ્વચ્છ રહેશે, તો ભારતીય આકાશમાં આ એક યાદગાર ખગોળીય ઘટના હશે.
૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના આ દિવસે આપણી પાસે બ્રહ્માંડની શક્તિને સમજવાની વધુ એક તક છે. તો તૈયાર થઈ જાઓ, ૩ માર્ચની સાંજે તમારા ધાબા પર કે ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચી જાઓ અને લાલ રંગમાં રંગાયેલા ચંદ્રને જોવાનો આનંદ લો.
