પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જીવાત નિયંત્રણ માટે નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર, અગ્ન્યસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્ક – તૈયારી અને ઉપયોગની સંપૂર્ણ માહિતી

જીવાતો સામે પ્રાકૃતિક શસ્ત્રોનો રામબાણ ઈલાજ: ઝીરો બજેટ ખેતીમાં ચાર અસરકારક અસ્ત્રોની વિગત

આધુનિક ખેતીમાં રાસાયણિક જંતુનાશકોના વધતા વપરાશ સામે પ્રાકૃતિક ખેતી એક ટકાઉ વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવી છે. પદ્મશ્રી સુભાષ પાલેકરની પદ્ધતિ મુજબ, ખેડૂતો ઘરે જ ગાયના છાણ-મૂત્ર અને વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રબળ જંતુનાશકો બનાવી શકે છે. જેમાં ‘નિમાસ્ત્ર’ ચૂસીયા પ્રકારની જીવાતો માટે રામબાણ છે. તેને બનાવવા ૧૦૦ લિટર પાણીમાં ૫ કિલો લીમડાની ચટણી, ૫ લિટર ગૌમૂત્ર અને ૧ કિલો છાણ મિક્સ કરી ૨ દિવસ રાખવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે, મોટી ઈયળોના નિયંત્રણ માટે ‘બ્રહ્માસ્ત્ર’ બનાવવામાં આવે છે, જેમાં ગૌમૂત્ર સાથે લીમડો, સીતાફળ, કરંજ અને ધતુરા જેવા ૪-૫ પ્રકારના કડવા પાંદડાઓને ઉકાળીને અર્ક તૈયાર કરવામાં આવે છે.

અગ્ન્યસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્ક: જટિલ જીવાતોનું જૈવિક સમાધાન

જ્યારે પાકમાં ડૂંખ કોરી ખાનાર કે ફળ કોરી ખાનાર ઈયળોનો ઉપદ્રવ વધે ત્યારે ‘અગ્ન્યસ્ત્ર’નો ઉપયોગ અત્યંત અસરકારક રહે છે. આ અસ્ત્ર બનાવવા ગૌમૂત્રમાં લીમડો, તમાકુ, તીખા મરચા અને લસણની ચટણી નાખીને ઉકાળવામાં આવે છે, જે પાક માટે સુરક્ષા કવચ સમાન છે. આ બધાનું સર્વશ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ ‘દશપર્ણી અર્ક’ છે. તેમાં દસ પ્રકારના કડવા અને દૂધાળા પાંદડાઓ સાથે હળદર, આદુ અને હીંગનો ઉપયોગ થાય છે. આ અર્કને તૈયાર થતા ૩૦ થી ૪૦ દિવસ લાગે છે, પરંતુ તે તમામ પ્રકારની જીવાતો સામે લાંબા સમય સુધી રક્ષણ આપે છે. આ શસ્ત્રોનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે મિત્ર કીટકોને નુકસાન પહોંચાડતા નથી.

ઉપયોગની રીત અને આર્થિક-પર્યાવરણીય ફાયદા

આ પ્રાકૃતિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ૧૬ લિટરના પંપમાં ૨ થી ૪ લિટરની માત્રામાં (જીવાતની તીવ્રતા મુજબ) કરી શકાય છે. આ તમામ અર્ક ૬ મહિના સુધી સંગ્રહી શકાય છે, જે ખેડૂતોને આર્થિક રીતે સ્વનિર્ભર બનાવે છે. રાસાયણિક દવાઓ પાછળ થતો હજારો રૂપિયાનો ખર્ચ બચે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહે છે. ગુજરાતમાં અમદાવાદ અને અરવલ્લી જેવા જિલ્લાઓના ખેડૂતો આ પદ્ધતિ અપનાવીને ઝેરમુક્ત ખેતી દ્વારા વધુ નફો મેળવી રહ્યા છે. પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર ઉત્પાદન વધારવા માટે જ નહીં, પરંતુ જમીન, જળ અને માનવ સ્વાસ્થ્યને બચાવવા માટે અનિવાર્ય છે.