ઈતિહાસની સૌથી જૂની લોન: સેઠ જુમ્મા લાલ રુથિયાએ બ્રિટિશ સરકારને આપ્યા હતા ₹૩૫,૦૦૦, જાણો આ અનોખો કિસ્સો
મધ્ય પ્રદેશના સીહોર જિલ્લામાંથી એક એવી અનોખી ઘટના સામે આવી છે જેણે ઈતિહાસના પાનાઓને ફરીથી ખોલી દીધા છે. આ કિસ્સો છે સેઠ જુમ્મા લાલ રુથિયા અને ૧૦૭ વર્ષ જૂના એ દેવાનો, જે તેમણે પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારને આપ્યો હતો. આજે, ૧૦૭ વર્ષ પછી પણ રુથિયા પરિવાર તે લોનની વસૂલાત માટે લડી રહ્યો છે. આ માત્ર પૈસાની વાત નથી, પરંતુ એક એવા સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે ભારતીય વેપારીઓ પાસે અંગ્રેજો પણ આર્થિક મદદ માંગતા હતા.
કોણ હતા સેઠ જુમ્મા લાલ રુથિયા? એક પ્રતિષ્ઠિત વેપારીની ગાથા
સેઠ જુમ્મા લાલ રુથિયા તે સમયે મધ્ય ભારતના એક અત્યંત પ્રભાવશાળી અને ધનાઢ્ય વેપારી હતા. તેમની પ્રતિષ્ઠા માત્ર સીહોર પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ અંગ્રેજ અધિકારીઓ પણ તેમની આર્થિક ક્ષમતાથી વાકેફ હતા. વર્ષ ૧૯૧૪ થી ૧૯૧૮ દરમિયાન જ્યારે પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ (First World War) ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય આર્થિક સંકટમાં હતું. યુદ્ધના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે બ્રિટિશ સરકારે ભારતમાંથી ‘ઇન્ડિયન વોર લોન’ (Indian War Loan) નામની યોજના શરૂ કરી હતી.
વર્ષ ૧૯૧૭માં, સેઠ જુમ્મા લાલ રુથિયાએ બ્રિટિશ સરકારની આ અપીલ પર પ્રતિસાદ આપતા ₹૩૫,૦૦૦ નું રોકાણ કર્યું હતું. તે જમાનામાં ₹૩૫,૦૦૦ એ આજની સરખામણીએ કરોડો રૂપિયા બરાબર ગણાય. આ રકમ તેમણે એક પ્રોમિસરી નોટ (વચન પત્ર) ના આધારે આપી હતી, જેમાં બ્રિટિશ સરકારે નિશ્ચિત વ્યાજ સાથે આ રકમ પરત કરવાનું વચન આપ્યું હતું. જોકે, દાયકાઓ વીતી ગયા, દેશ આઝાદ થયો, પણ રુથિયા પરિવાર પાસે આજે પણ તે ઐતિહાસિક લોનના દસ્તાવેજો સાક્ષી પૂરી રહ્યા છે.
૧૦૭ વર્ષ પછીનું દાવા અને વ્યાજનું ગણિત: રકમ કરોડોમાં!
રુથિયા પરિવારનો દાવો છે કે ૧૯૧૭માં આપવામાં આવેલી આ ₹૩૫,૦૦૦ ની લોન ક્યારેય ચૂકવવામાં આવી નથી. પરિવાર પાસે બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી અસલી રસીદ અને દસ્તાવેજો સુરક્ષિત છે. જો આ રકમ પર વર્ષોનું ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ (Compound Interest) ગણવામાં આવે, તો આજે તેની કિંમત અબજો રૂપિયામાં પહોંચી શકે છે.
પરિવારનું કહેવું છે કે તેમના પૂર્વજોએ દેશપ્રેમ અને સહયોગની ભાવનાથી આ મદદ કરી હતી, પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે ક્યારેય આ રકમ પરત કરવાની દરકાર કરી નહીં. ભારત આઝાદ થયા પછી પણ આ મામલો અનેકવાર સરકારી કચેરીઓ સુધી પહોંચ્યો છે. રુથિયા પરિવારે બ્રિટિશ હાઈ કમિશન અને ભારત સરકારને પણ આ બાબતે પત્ર લખ્યા છે. આ કિસ્સો એ સાબિત કરે છે કે તે સમયે ભારતીય શેઠિયાઓની આર્થિક તાકાત એટલી હતી કે બ્રિટિશ સલ્તનતને પણ તેમની પાસે હાથ ફેલાવવો પડતો હતો.
કાનૂની પડકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો
શું ૧૦૦ વર્ષ પછી આ લોન પરત મળી શકે? આ એક મોટો કાનૂની પ્રશ્ન છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, જ્યારે કોઈ દેશમાં સત્તા પલટાય છે અથવા આઝાદી મળે છે, ત્યારે દેવાની જવાબદારીઓ અંગેના નિયમો બદલાય છે. બ્રિટિશ સરકારે આ પ્રકારની અનેક વોર લોન ભારતીયો પાસેથી લીધી હતી. જોકે, ઘણા કિસ્સાઓમાં આ રકમના દસ્તાવેજો સમય જતાં નષ્ટ થઈ ગયા હોય છે અથવા પરિવારો તેનો દાવો કરવાનું ભૂલી જતા હોય છે.
સીહોરના રુથિયા પરિવાર માટે આ માત્ર પૈસાની લડાઈ નથી, પણ તેમના પૂર્વજની વિરાસત અને સન્માનનો વિષય છે. તેઓ આ દસ્તાવેજોને લંડન મોકલવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટમાં પણ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ ઘટનાએ ૨૦૨૬માં ફરી એકવાર એ ચર્ચા જગાડી છે કે અંગ્રેજોએ ભારત પાસેથી માત્ર લૂંટ જ નથી ચલાવી, પણ તે દેવાદાર પણ હતા. ઇતિહાસના આ પાસા વિશે જાણીને દરેક ભારતીયને આશ્ચર્ય થાય છે કે આપણા વેપારીઓએ વૈશ્વિક યુદ્ધોમાં કેવી ભૂમિકા ભજવી હતી.
