ભારતનું ‘કેલ્ક્યુલેટેડ મૌન’: ખમેનીના નિધન પર શા માટે ભારતે શોક વ્યક્ત ન કર્યો?
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખમેનીના અમેરિકા-ઈઝરાયેલના હુમલામાં નિધન બાદ ભારતની રાજકીય ગલિયારાઓમાં મોટી ચર્ચા જાગી છે. વિપક્ષી પક્ષો સરકાર પાસે સત્તાવાર નિવેદનની માંગ કરી રહ્યા છે, પરંતુ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારે આ મામલે મૌન જાળવ્યું છે. ભારતે કોઈપણ પક્ષની તરફેણ કરવાને બદલે પ્રાદેશિક તણાવ ઘટાડવા અને સંયમ જાળવવા પર ભાર મૂક્યો છે. ભારતનું આ વલણ વિશ્વની મોટાભાગની લોકશાહી શક્તિઓના વલણ સાથે સુસંગત છે.
સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરી પર ભાર
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની સાથેની મુલાકાત દરમિયાન પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, “ભારત હંમેશા શાંતિ અને સ્થિરતાના પક્ષમાં રહ્યું છે.” પીએમ મોદીએ રેખાંકિત કર્યું કે ભારત કોઈપણ વિવાદનો ઉકેલ લાવવા માટે હંમેશા સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરી (Dialogue and Diplomacy) ના પક્ષમાં રહ્યું છે. ભારતની આ સ્થિતિ કોઈ વ્યક્તિ વિશેષના નિધન પર કેન્દ્રિત થવાને બદલે પ્રાદેશિક શાંતિ પર વધુ કેન્દ્રિત છે.
વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયાઓ અને લોકશાહી દેશોનું વલણ
વિશ્વના મોટા લોકશાહી દેશો અને G7 સભ્યોમાંથી કોઈએ પણ ખમેનીના મોત પર શોક વ્યક્ત કર્યો નથી. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમને ઈતિહાસના સૌથી ક્રૂર લોકોમાંના એક ગણાવ્યા છે, જ્યારે ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુએ તેને ન્યાય તરીકે ગણાવ્યું છે. અરબ દેશો અને ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) ના સભ્યો, જે ભારતના મહત્વપૂર્ણ ભાગીદારો છે અને લાખો ભારતીયો ત્યાં વસે છે, તેઓ પણ આ મામલે મૌન છે અથવા ઈરાન વિરોધી વલણ ધરાવે છે. ઈસ્લામિક દેશોના સંગઠન (OIC) ના 57 સભ્યોમાંથી પણ 10 થી ઓછા દેશોએ શોક વ્યક્ત કર્યો છે.
ભારતના આંતરિક મામલામાં ખમેનીની દખલગીરી
સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ખમેની અને ભારત વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. વર્ષ 2017 થી 2024 વચ્ચે ખમેનીએ ઓછામાં ઓછી ચાર વખત ભારતની આંતરિક બાબતોમાં દખલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો:
- કાશ્મીર મુદ્દો: તેમણે અનેકવાર કાશ્મીરની તુલના ગાઝા સાથે કરીને પાકિસ્તાન સમર્થિત એજન્ડાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.
- કલમ 370 અને CAA: કલમ 370 હટાવવા અને નાગરિકતા સંશોધન કાયદા (CAA) ના વિરોધમાં પણ તેમણે ઉગ્ર નિવેદનો આપ્યા હતા.
- દિલ્હી રમખાણો: 2020 ના દિલ્હી રમખાણો દરમિયાન તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર ભારત વિરોધી હેશટેગનો ઉપયોગ કરીને મુસ્લિમોની કથિત કતલની વાત કરી હતી.
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે દર વખતે ઈરાની રાજદૂતોને બોલાવીને આ નિવેદનો સામે સખત વાંધો નોંધાવ્યો હતો.
રાષ્ટ્રીય હિત સર્વોપરી
ભારતની વિદેશ નીતિ હંમેશા રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત હોય છે. ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોને કારણે ભારતે તેલની આયાત માટે રશિયા અને સાઉદી અરેબિયા જેવા વિકલ્પો પસંદ કર્યા છે. આ ઉપરાંત, ઈરાન દ્વારા ખાડી દેશો (દુબઈ, સાઉદી) પર થઈ રહેલા હુમલાઓને કારણે પણ ભારત સાવધ છે, કારણ કે આ દેશોમાં 90 લાખથી વધુ ભારતીય પ્રવાસીઓ કામ કરે છે. ભારતનું હાલનું મૌન તેની ‘પશ્ચિમ જોડાણ’ અને ‘ગલ્ફ ભાગીદારો’ સાથેની મિત્રતાને સુરક્ષિત રાખવા માટેની એક સુવ્યવસ્થિત રણનીતિ છે.
