તાજેતરમાં સામે આવેલા અહેવાલો મુજબ, ભારત અને ઈરાન વચ્ચે સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા અને જપ્ત કરાયેલા જહાજોને લઈને મહત્ત્વપૂર્ણ વાતચીત ચાલી રહી છે. ભારત જ્યારે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) માંથી પોતાના જહાજો માટે સુરક્ષિત માર્ગની માંગ કરી રહ્યું છે, ત્યારે બદલામાં તેહરાને (ઈરાન) ભારત દ્વારા જપ્ત કરવામાં આવેલા ત્રણ ઈરાન-સંબંધિત ટેન્કરોને મુક્ત કરવાની શરત મૂકી છે.
વિવાદનું મૂળ: ત્રણ ટેન્કરોની જપ્તી
ફેબ્રુઆરી મહિનામાં ભારતીય સત્તાવાળાઓએ ભારતીય દરિયાઈ સીમાની નજીકથી ત્રણ શંકાસ્પદ ટેન્કરો – એસ્ફાલ્ટ સ્ટાર (Asphalt Star), અલ જાફઝિયા (Al Jafzia) અને સ્ટેલર રૂબી (Stellar Ruby) ને જપ્ત કર્યા હતા. આરોપ છે કે આ જહાજોએ પોતાની ઓળખ છુપાવી હતી અથવા તેમાં ફેરફાર કર્યો હતો. આ ઉપરાંત, તેઓ દરિયામાં ગેરકાયદેસર રીતે એક જહાજમાંથી બીજા જહાજમાં માલસામાનની હેરફેર (ship-to-ship transfer) માં સામેલ હતા.
ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડની ફરિયાદ મુજબ, આ જહાજો ભારે ઈંધણ તેલ અને બિટ્યુમેનની દાણચોરી કરી રહ્યા હતા. હાલમાં આ ત્રણેય જહાજો મુંબઈના કિનારે લાંગરેલા છે.
ભારતની ચિંતા: રાંધણ ગેસ (LPG) નો પુરવઠો
ભારત માટે આ મડાગાંઠ ઉકેલવી અત્યંત જરૂરી છે કારણ કે ભારત તેની જરૂરિયાતનો લગભગ 90% LPG (રાંધણ ગેસ) અખાતી દેશોમાંથી આયાત કરે છે. હાલમાં અખાતના વિસ્તારમાં ભારતના 22 જહાજો અને 611 ખલાસીઓ ફસાયેલા છે. જેમાંથી 6 જહાજો LPG થી ભરેલા છે. જો આ જહાજો સમયસર ભારત નહીં પહોંચે તો દેશમાં રાંધણ ગેસની અછત સર્જાઈ શકે છે.
ઈરાન અને ઈઝરાયેલ-અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે આ દરિયાઈ માર્ગ જોખમી બન્યો છે. તાજેતરના હુમલાઓમાં ત્રણ ભારતીય ખલાસીઓએ જીવ ગુમાવ્યા છે, જે ભારત માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
ઈરાનની માંગણીઓ અને રાજદ્વારી વાટાઘાટો
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, ઈરાને માત્ર જહાજોની મુક્તિ જ નહીં, પરંતુ કેટલીક ખાસ દવાઓ અને તબીબી ઉપકરણોના પુરવઠાની પણ માંગ કરી છે. આ સંદર્ભે નવી દિલ્હીમાં ઈરાનના રાજદૂત અને ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓ વચ્ચે બેઠક પણ યોજાઈ હતી.
જોકે, ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી સંબંધો રહ્યા છે અને આ હિલચાલ તે જોડાણનો ભાગ છે. તેમણે સત્તાવાર રીતે કોઈ પણ પ્રકારના ‘સોદા’ (Exchange) નો ઈનકાર કર્યો છે.
વર્તમાન સ્થિતિ અને ભવિષ્ય
ઈરાને તાજેતરમાં ભારતના બે LPG ટેન્કરોને સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થવાની મંજૂરી આપી છે, જેમાંથી એક ટેન્કર સોમવારે પશ્ચિમ ભારતના બંદરે પરત પણ ફર્યું છે. આ હકારાત્મક સંકેત હોવા છતાં, બાકીના જહાજો અને ખલાસીઓની સુરક્ષા હજુ પણ પેચીદો પ્રશ્ન છે.
બીજી તરફ, જપ્ત કરાયેલા જહાજો સાથે સંકળાયેલા કન્સલ્ટન્ટ્સનો દાવો છે કે તેઓ કંઈ જ ગેરકાયદેસર કરી રહ્યા ન હતા અને માત્ર બિટ્યુમેનનું વહન કરી રહ્યા હતા. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ભારત સરકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા સાથે સમાધાન કર્યા વિના પોતાના ઊર્જા પુરવઠાને કેવી રીતે સુરક્ષિત કરે છે.
