ઉકાઈ ડેમે લાખો લોકોને આપ્યું પાણી, વીજળી અને સુરક્ષાનું વરદાન
તાપી નદી પર નિર્મિત ઉકાઈ ડેમ છેલ્લા પાંચ દાયકાથી દક્ષિણ ગુજરાતની સમૃદ્ધિનો સુરજ બનીને અડીખમ ઊભો છે. પૌરાણિક માન્યતા મુજબ સૂર્યપુત્રી ગણાતી તાપી નદીના રૌદ્ર સ્વરૂપ અને પૂરથી સુરતને બચાવવા માટે વર્ષ ૧૯૭૨માં આ બહુહેતુક યોજના પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. ભારતના લોહપુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની સ્મૃતિમાં આ જળાશયનું નામ ‘વલ્લભ સાગર’ રાખવામાં આવ્યું છે. આ ડેમ માત્ર પૂર સંરક્ષણ જ નહીં, પરંતુ ખેતી માટે બારેમાસ પાણી પૂરું પાડીને કૃષિ ક્રાંતિનું માધ્યમ બન્યો છે.
ઇજનેરી કૌશલ્યનો બેજોડ નમૂના અને વિશાળકાય બાંધકામ
ઉકાઈ ડેમ માનવ ઇજનેરી કૌશલ્યની એક અદભૂત મિસાલ છે, જેમાં માટીની પાળ અને ચણતર કામનો સમન્વય જોવા મળે છે. ડેમની કુલ લંબાઈ ૪૯૦૦ મીટર છે અને તેની ઊંચાઈ ૨૫ થી ૩૦ માળની ગગનચુંબી ઇમારત જેટલી છે. ડેમના ૨૨ વિશાળકાય દરવાજાઓ પૈકી દરેકનું વજન ૧૭૬ ટન છે, જે અંદાજે ૩૦ આફ્રિકન હાથીઓના વજન બરાબર થાય છે. આટલી વિશાળ જળરાશિના પ્રચંડ દબાણને આ અડીખમ દીવાલો દાયકાઓથી સુરક્ષિત રીતે ઝીલી રહી છે, જે ભારતીય ઇજનેરોની કુશળતા દર્શાવે છે.
પાવર બેંક તરીકે ઉર્જા ઉત્પાદન અને આર્થિક વિકાસ
ઉકાઈ જળાશય માત્ર તરસ છિપાવવાનું સાધન નથી, પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાતને રોશન કરતી એક વિશાળ ‘પાવર બેંક’ પણ છે. અહીં ૩૦૫ મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતા હાઇડ્રો પાવર યુનિટ્સ કાર્યરત છે, જેણે છેલ્લા સાત વર્ષમાં ૧૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની કિંમતની વીજળી પેદા કરી છે. આ ઉપરાંત, ડેમનું પાણી નજીકના ૮૫૦ મેગાવોટના થર્મલ પાવર સ્ટેશનને ઠંડુ રાખવા માટે પણ વરદાન સાબિત થાય છે. આમ, ઉદ્યોગો અને ઘરો માટે આ અખૂટ ઉર્જાસ્ત્રોત આર્થિક વિકાસને નવી ગતિ આપી રહ્યો છે.
જળ સંચય અને સુરક્ષા કવચ દ્વારા ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ
આ ડેમનો ૬૨,૨૨૫ ચોરસ કિમી જેટલો પ્રચંડ કેચમેન્ટ એરિયા સુરત શહેર માટે અભેદ સુરક્ષા કવચ છે. ડેમ દ્વારા તાપી, સુરત, નવસારી અને વલસાડ જિલ્લાની ૩.૩૧ લાખ હેક્ટર જમીનને નવું જીવન મળ્યું છે. નહેરોના વિશાળ નેટવર્ક દ્વારા છેવાડાના ગામો સુધી સિંચાઈનું પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે. વિશ્વ જળ દિવસના અવસરે ઉકાઈ ડેમ ‘જળ એ જ જીવન’નું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. આ કુદરતી અને માનવસર્જિત ભેટને આવનારી પેઢી સુધી સુરક્ષિત રાખવી એ જ આપણા સૌની સાચી ફરજ છે.
