ભારતની ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ રોકેટ ફોર્સ’: ભવિષ્યના યુદ્ધો માટેનું અમોઘ શસ્ત્ર
બદલાતા વૈશ્વિક સંજોગોમાં યુદ્ધની પદ્ધતિઓ પણ બદલાઈ રહી છે. હવે લડાઈ માત્ર સરહદો પર સૈનિકોના આમને-સામને ટકરાવા પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ લાંબી દૂરીની મિસાઇલો અને પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઈક સિસ્ટમ યુદ્ધનું કેન્દ્ર બની ગયા છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત હવે ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ રોકેટ ફોર્સ’ (IRF) બનાવવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. આ એક એવી વિશેષ સૈન્ય પાંખ હશે જે પરંપરાગત (બિન-પરમાણુ) હુમલાઓ માટે દુશ્મનના પ્રદેશમાં ઊંડે સુધી સચોટ પ્રહાર કરવામાં સક્ષમ હશે.
રશિયા-યુક્રેન અને મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોએ સાબિત કરી દીધું છે કે આધુનિક યુદ્ધમાં મિસાઇલો હવે પહેલું અને સૌથી પ્રભાવી હથિયાર બની ચૂકી છે. મોંઘા ફાઇટર જેટ્સ હવે એડવાન્સ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ સામે વધુ અસુરક્ષિત બની રહ્યા છે, ત્યારે લાંબા અંતરની ક્રૂઝ અને બેલેસ્ટિક મિસાઇલો સૌથી અસરકારક વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવી છે.
IRF ના મુખ્ય શસ્ત્રો અને તાકાત
ઇન્ટિગ્રેટેડ રોકેટ ફોર્સમાં ભારતની અત્યાધુનિક મિસાઇલ ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરવામાં આવશે:
- બ્રહ્મોસ અને ક્રૂઝ મિસાઇલો: સુપરસોનિક બ્રહ્મોસ મિસાઇલ (ઝડપ Mach 2.8) આ ફોર્સની કરોડરજ્જુ સમાન હશે. હાલમાં તેના 800 કિમી રેન્જના અપગ્રેડેડ વર્ઝન પર કામ ચાલી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, DRDO દ્વારા સ્વદેશી ક્રૂઝ મિસાઇલ (ITCM) પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
- પ્રલય અને BM-04 બેલેસ્ટિક મિસાઇલો: ‘પ્રલય’ મિસાઇલ 400 થી 500 કિમીની રેન્જ ધરાવે છે અને તે હવામાં રસ્તો બદલવાની ક્ષમતા (Maneuverability) ધરાવે છે. જ્યારે આગામી BM-04 મિસાઇલ 1500 કિમી સુધી પ્રહાર કરી દુશ્મનના કમાન્ડ સેન્ટરોને નષ્ટ કરી શકશે.
- પિનાકા રોકેટ સિસ્ટમ: પિનાકાની હાલની રેન્જ 75-120 કિમી છે, પરંતુ તેને અપગ્રેડ કરીને 300 થી 450 કિમી સુધી લઈ જવાની યોજના છે, જેથી દુશ્મન પર સામૂહિક હુમલો કરી શકાય.
- હાઇપરસોનિક શસ્ત્રો: ‘પ્રોજેક્ટ વિષ્ણુ’ હેઠળ ભારત Mach 5 થી વધુ ઝડપ ધરાવતી હાઇપરસોનિક મિસાઇલો વિકસાવી રહ્યું છે, જેને દુનિયાની કોઈપણ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે રોકવી લગભગ અશક્ય હશે.
ચીન અને પાકિસ્તાન સામે સંતુલન
ભારત માટે IRF ની જરૂરિયાત પાછળનું મુખ્ય કારણ ચીન અને પાકિસ્તાન તરફથી મળતા પડકારો છે. ચીનની પિપલ્સ લિબરેશન આર્મી પાસે પહેલેથી જ વિશ્વની સૌથી મોટી રોકેટ ફોર્સ છે, જેમાં 40 થી વધુ બ્રિગેડનો સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાને પણ પોતાની ‘આર્મી રોકેટ ફોર્સ કમાન્ડ’ (ARFC) તૈયાર કરી લીધી છે. આવી સ્થિતિમાં, ભારતે પ્રાદેશિક સંતુલન જાળવવા અને પરમાણુ યુદ્ધની મર્યાદા નીચે રહીને જડબાતોડ જવાબ આપવા માટે આ દળની જરૂર છે.
SFC થી કેવી રીતે અલગ છે?
ઘણીવાર લોકો IRF ને ‘સ્ટ્રેટેજિક ફોર્સિસ કમાન્ડ’ (SFC) સાથે જોડીને જોતા હોય છે, પરંતુ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. SFC માત્ર પરમાણુ હથિયારોના સંચાલન માટે છે, જ્યારે IRF સંપૂર્ણપણે પરંપરાગત (Non-nuclear) યુદ્ધ માટે હશે. એટલે કે, બંને એકબીજાના પૂરક તરીકે કામ કરશે.
ભવિષ્યનો માર્ગ અને પડકારો
ભારત સામે અત્યારે સૌથી મોટો પડકાર મિસાઇલોનું મોટા પાયે ઉત્પાદન (Mass Production) અને લાંબા ગાળાના યુદ્ધ માટે પર્યાપ્ત સ્ટોક તૈયાર કરવાનો છે. DRDO અને સંરક્ષણ મંત્રાલય સ્તરે આ અંગે ગંભીર ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. પ્રલય મિસાઇલનું સિમિત ઇન્ડક્શન શરૂ થઈ ગયું છે અને ‘પ્રોજેક્ટ કુશા’ જેવા ડિફેન્સ પ્રોજેક્ટ્સને ફાસ્ટ-ટ્રેક કરવામાં આવ્યા છે.
