પર્યાવરણ કે પેટનો ખાડો? WTO સબસિડી વિવાદમાં ભારતની મજબૂત દાવેદારી અને પશ્ચિમી દેશોનો દબાવ
વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) ની ૧૪મી મંત્રીસ્તરીય પરિષદ (MC14) અત્યારે વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગઈ છે. આ કોન્ફરન્સમાં લેવામાં આવનારા નિર્ણયો માત્ર કાગળ પરના દસ્તાવેજો નથી, પરંતુ તે વિશ્વના કરોડો ગરીબ લોકોના રસોડા અને માછીમારોની આજીવિકા સાથે સીધા જોડાયેલા છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો માટે આ સંઘર્ષ ‘પર્યાવરણીય સંરક્ષણ’ અને ‘સામાજિક સુરક્ષા’ વચ્ચેના સંતુલનનો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ના આ સમયગાળામાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જીનીવા ખાતે ચાલી રહેલી આ ચર્ચાઓમાં ભારત પોતાની મજબૂત દાવેદારી રજૂ કરી રહ્યું છે.
માછીમારી સબસિડી: પર્યાવરણ કે ગરીબ માછીમારોની રોજીરોટી?
WTO માં અત્યારે સૌથી વિવાદાસ્પદ મુદ્દો માછીમારી (Fisheries) સબસિડીનો છે. વિકસિત દેશો અને કેટલાક પર્યાવરણવાદી સંગઠનો એવી દલીલ કરી રહ્યા છે કે દરિયામાં માછલીઓના ઘટતા જતા જથ્થાને બચાવવા માટે માછીમારોને આપવામાં આવતી સબસિડી બંધ કરવી જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે સબસિડીને કારણે ‘ઓવરફિશિંગ’ (વધારે પડતી માછીમારી) થાય છે, જે દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે ખતરારૂપ છે.
જોકે, ભારતનો પક્ષ અહીં બિલકુલ અલગ અને ન્યાયપૂર્ણ છે. ભારત દલીલ કરી રહ્યું છે કે યુરોપ અને અમેરિકાના મોટા ઔદ્યોગિક જહાજો જે રીતે મોટા પાયે માછીમારી કરે છે, તેની સરખામણી ભારતના નાના અને પરંપરાગત માછીમારો સાથે ન કરી શકાય. ભારતના લાખો માછીમારો માત્ર પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે નાની હોડીઓ લઈને સમુદ્રમાં જાય છે. જો તેમની સબસિડી (જેમ કે હોડીના એન્જિન કે ઈંધણ પરની રાહત) છીનવી લેવામાં આવે, તો તે લાખો પરિવારો ભૂખમરાનો ભોગ બનશે. તેથી, ભારત ‘સ્પેશિયલ એન્ડ ડિફરન્શિયલ ટ્રીટમેન્ટ’ (SDT) ની માંગ કરી રહ્યું છે, જેથી વિકાસશીલ દેશોના નાના માછીમારોને રક્ષણ મળી શકે.
ખાદ્ય સુરક્ષા અને જાહેર અનાજ ભંડાર (Public Stockholding)
બીજો સૌથી મોટો સંઘર્ષ ખાદ્ય સુરક્ષા (Food Security) પર છે. ભારત માટે આ મુદ્દો અસ્તિત્વનો સવાલ છે કારણ કે દેશમાં આશરે ૮૦ કરોડ લોકો ‘રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા’ હેઠળ અનાજ મેળવે છે. ભારત સરકાર ખેડૂતો પાસેથી ટેકાના ભાવે (MSP) અનાજ ખરીદે છે અને તેને ગરીબોમાં વહેંચે છે. WTO ના વર્તમાન નિયમો મુજબ, આ રીતે અનાજ ખરીદવા અને સંગ્રહ કરવા પર મર્યાદાઓ છે, કારણ કે વિકસિત દેશો તેને ‘વેપારમાં અવરોધ’ માને છે.
ભારત MC14 માં આ મુદ્દે ‘કાયમી ઉકેલ’ (Permanent Solution) ની જીદ કરી રહ્યું છે. ભારતનું કહેવું છે કે કરોડો ખેડૂતોનું હિત અને ગરીબોની ભૂખ એ કોઈ વ્યાપારિક સોદો નથી, પરંતુ મૂળભૂત માનવાધિકાર છે. વિકસિત દેશો ઈચ્છે છે કે ભારત તેની કૃષિ નીતિઓમાં ફેરફાર કરે, પરંતુ ભારત પોતાની ‘નીતિગત સાર્વભૌમત્વ’ (Policy Sovereignty) જાળવી રાખવા મક્કમ છે. જો ભારત આ મુદ્દે નમે, તો દેશની આખી રેશનિંગ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે, જે કોઈ પણ સંજોગોમાં સ્વીકાર્ય નથી.
ઈ-કોમર્સ અને ગ્લોબલ સાઉથનો પડકાર
ચર્ચાઓ માત્ર માછલી અને અનાજ સુધી મર્યાદિત નથી. ડિજિટલ યુગમાં ઈ-કોમર્સ પરની કસ્ટમ ડ્યુટી (સીમા શુલ્ક) પણ મોટો મુદ્દો છે. હાલમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ ટેક્સ નથી, જેનાથી ગૂગલ, એમેઝોન અને નેટફ્લિક્સ જેવી મોટી ટેક કંપનીઓને ફાયદો થાય છે. ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશો ઈચ્છે છે કે વિકાસશીલ દેશોને આના પર ટેક્સ લગાવવાની છૂટ મળે, જેથી તેઓ પોતાની આવક વધારી શકે અને સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન આપી શકે.
સમગ્ર રીતે જોતા, WTO ની આ બેઠક ‘ગ્લોબલ નોર્થ’ (વિકસિત દેશો) અને ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ (વિકાસશીલ દેશો) વચ્ચેના વૈચારિક યુદ્ધ જેવી છે. એક તરફ પર્યાવરણ અને મુક્ત વ્યાપારના નામે મોટા દેશો પોતાના ફાયદા વિચારી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારત જેવા દેશો સામાજિક-આર્થિક જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે. આ વાટાઘાટોનું પરિણામ નક્કી કરશે કે આવનારા સમયમાં વિશ્વનું બજાર ગરીબોના હિતમાં હશે કે માત્ર મુઠ્ઠીભર અમીર રાષ્ટ્રોના.
