સરકારે સોના અને ચાંદીના દાગીનાની આયાત પર મૂક્યો તાત્કાલિક પ્રતિબંધ; FTA ના દુરુપયોગને રોકવા લીધો મોટો નિર્ણય
ભારત સરકારે દેશના કિંમતી ધાતુના બજારને સુરક્ષિત કરવા અને વિદેશી વેપારમાં થતી ગેરરીતિઓ અટકાવવા માટે એક મોટું સૈન્ય જેવું કડક પગલું ભર્યું છે. ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) દ્વારા બુધવારે મોડી રાત્રે જારી કરાયેલ નોટિસ અનુસાર, હવેથી સોના, ચાંદી અને પ્લેટિનમ જ્વેલરીની આયાત ‘ફ્રી’ (મુક્ત) શ્રેણીમાંથી હટાવીને ‘રિસ્ટ્રિક્ટેડ’ (પ્રતિબંધિત) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવી છે.
તાત્કાલિક અસરથી અમલીકરણ
આ નિર્ણયની સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે તેમાં કોઈ ‘ટ્રાન્ઝિશન પિરિયડ’ (સંક્રમણ સમયગાળો) આપવામાં આવ્યો નથી. એટલે કે, જે આયાતકારોએ અગાઉથી પેમેન્ટ કરી દીધું હોય અથવા જેમના શિપમેન્ટ રસ્તામાં હોય, તેમને પણ આ નવા નિયમો લાગુ પડશે. હવે આ ધાતુઓની આયાત કરવા માટે વેપારીઓએ DGFT પાસેથી વિશેષ પરવાનગી અથવા લાઇસન્સ મેળવવું ફરજિયાત રહેશે.
શા માટે લેવાયો આ નિર્ણય?
સરકારના આ કડક વલણ પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘મુક્ત વેપાર કરાર’ (FTA) નો થતો દુરુપયોગ છે. ભારતનો વર્ષ ૨૦૧૦ થી દક્ષિણપૂર્વ એશિયાઈ દેશો (ASEAN) સાથે મુક્ત વેપાર કરાર છે. ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, કેટલાક આયાતકારો આ કરારનો ખોટો લાભ લઈ રહ્યા હતા. ખાસ કરીને થાઈલેન્ડ જેવા દેશોમાંથી ‘પથ્થર વિનાના દાગીના’ (Plain Jewellery) ની આડમાં મોટા પાયે સોનાની આયાત કરવામાં આવતી હતી, જેથી ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી (આયાત જકાત) બચાવી શકાય. આ ટેક્સ ચોરીને કારણે સરકારી તિજોરીને નુકસાન થતું હતું અને સ્થાનિક બજારમાં અસમાન સ્પર્ધા ઊભી થતી હતી.
કોને મળશે મુક્તિ?
આ પ્રતિબંધ સામાન્ય આયાતકારો માટે છે, પરંતુ કેટલાક ખાસ ક્ષેત્રોને તેમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે:
-
૧૦૦% નિકાસ-લક્ષી એકમો (EOU): જે કંપનીઓ માત્ર નિકાસ માટે કામ કરે છે.
-
સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ): SEZ માં સ્થિત ઉત્પાદન એકમો પર આ પ્રતિબંધ લાગુ પડશે નહીં.
-
રત્ન અને જ્વેલરી નિકાસ યોજનાઓ: વિદેશી વેપાર નીતિ હેઠળ જે નિકાસ યોજનાઓ આવરી લેવામાં આવી છે, તેમને પણ મુક્તિ અપાઈ છે.
ઇતિહાસ અને અગાઉના પ્રતિબંધો
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે સરકારે આ પ્રકારનું કડક વલણ અપનાવ્યું હોય. નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં પ્લેટિનમ જ્વેલરી અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં ચાંદીના દાગીના પર પણ સમાન પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા. સરકાર સતત એવા છિદ્રો પૂરી રહી છે જેના દ્વારા વેપારીઓ કર તફાવતનો લાભ લઈને ઝડપી નફો કમાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ઉદ્યોગની માંગ
જ્વેલરી ઉદ્યોગના અધિકારીઓએ સરકારના આ પગલાને આવકાર્યું છે પરંતુ સાથે એવી વિનંતી પણ કરી છે કે, “લાઇસન્સિંગની પ્રક્રિયા પારદર્શક અને સરળ હોવી જોઈએ.” જો લાઇસન્સ મેળવવામાં વિલંબ થશે, તો તેની અસર સ્થાનિક બજારમાં જ્વેલરીના પુરવઠા અને ભાવ પર પડી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ બદલાવથી સોના-ચાંદીના બજારમાં ટૂંકા ગાળા માટે અસ્થિરતા આવી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ નિર્ણય ભારતીય અર્થતંત્ર અને કાયદેસરના વેપારીઓ માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે.
