ભારતમાં “ઊંડા ખનિજો” ની શોધમાં ક્રાંતિ: સરકારે બદલ્યા ખાણકામના નિયમો, હવે ખાનગી કંપનીઓને મળશે નવા અધિકારો
ભારતીય અર્થતંત્રને વેગ આપવા અને ભવિષ્યની ટેકનોલોજી માટે જરૂરી “ક્રિટિકલ મિનરલ્સ” (મહત્વપૂર્ણ ખનિજો) બાબતે આત્મનિર્ભર બનવાની દિશામાં કેન્દ્ર સરકારે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. સોમવારે ખાણ મંત્રાલયે ખાણકામ કન્સેશન (સુધારા) નિયમો, 2026 ને સૂચિત કર્યા છે. આ ફેરફાર માત્ર ખાણકામ ક્ષેત્રની કાર્યક્ષમતા જ નહીં વધારે, પરંતુ જમીનની ઊંડાઈમાં દટાયેલા ખનિજોની શોધમાં પણ તેજી લાવશે.
નવો સુધારો શું છે અને તેની જરૂરિયાત કેમ પડી?
જૂના નિયમો મુજબ, જો કોઈ કંપની પાસે ચોક્કસ વિસ્તારનો ખાણકામ પટ્ટો (Mining Lease) હોય, તો તે માત્ર તે મર્યાદાની અંદર જ ખોદકામ કરી શકતી હતી. ઘણીવાર એવું જોવા મળ્યું છે કે ખનિજનો ભંડાર હાલની સીમાની બરાબર બહાર અથવા તેની અડીને આવેલી જમીનની નીચે ઊંડાઈમાં ફેલાયેલો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં, તે નાના વધારાના હિસ્સા માટે અલગથી લાઇસન્સ લેવું આર્થિક રીતે વ્યવહારુ નહોતું અને તેની પ્રક્રિયા પણ જટિલ હતી.
હવે, નવા સુધારા દ્વારા સરકારે ખાણકામ પટ્ટા અને મિશ્રિત લાઇસન્સ (Composite License) ધરાવતા વિસ્તારોની આસપાસના વિસ્તારોને સામેલ કરવાનું શક્ય બનાવ્યું છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે જો કોઈ કંપનીને તેના વર્તમાન બ્લોકની નજીક ખનિજ મળવાની સંભાવના જણાય, તો તે વિસ્તારને તેના વર્તમાન લાઇસન્સમાં ઉમેરી શકે છે.
કંપનીઓને મળેલા નવા અધિકારો અને સરળ પ્રક્રિયા
ખાણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નિવેદન અનુસાર, હવે પ્રક્રિયાને સમયબદ્ધ અને સરળ બનાવવામાં આવી છે. મુખ્ય ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
-
વિસ્તાર વિસ્તરણની પરવાનગી: કંપનીઓ હવે તેમના હાલના પટ્ટા વિસ્તારના 10 ટકા સુધી અથવા લાઇસન્સ પ્રાપ્ત વિસ્તારના 30 ટકા સુધીની વધારાની જમીન એક જ વારમાં ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે.
-
સંબંધિત ખનિજોનો સમાવેશ: મુખ્ય અને સૂક્ષ્મ ખનિજોના પટ્ટામાં હવે ‘સંબંધિત ખનિજો’ (Associated Minerals) પણ ઉમેરી શકાશે. ઘણીવાર એક ખનિજની ખોદકામ દરમિયાન અન્ય મહત્વપૂર્ણ ખનિજો પણ નીકળે છે, હવે તેના માટે અલગથી કાયદાકીય અવરોધો આવશે નહીં.
-
આર્થિક વ્યવહારિકતા: ઊંડા ભૂગર્ભ વિસ્તારોમાં છુપાયેલા ખનિજો કાઢવા માટે અલગથી સેટઅપ ગોઠવવું મોંઘું પડે છે. હાલના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરીને નજીકના વિસ્તારોમાંથી ખનિજ કાઢવું કંપનીઓ માટે ફાયદાકારક સોદો સાબિત થશે.
ઊંડા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો (Deep-seated Minerals) કેમ ખાસ છે?
જ્યારે આપણે “ઊંડા ખનિજો” વિશે વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં સોનું, ચાંદી, તાંબુ, જસત, સીસું, નિકલ, કોબાલ્ટ, લિથિયમ અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ (Rare Earth Elements) નો સમાવેશ થાય છે.
-
નેટ ઝીરો લક્ષ્ય: ભારતે 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. આ માટે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV), સોલર પેનલ્સ અને વિન્ડ ટર્બાઇન જરૂરી છે, જેમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને તાંબુ જેવા ખનિજો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
-
આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવી: હાલમાં ભારત તેની જરૂરિયાતના ઘણા મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટે ચીન અને અન્ય દેશો પર નિર્ભર છે. આ નિયમોથી સ્થાનિક સ્તરે શોધ વધશે.
ખાણકામ પ્રવાસન (Mining Tourism): ખનિજ શોધ સાથે ફરવાનો નવો અનુભવ
ખાણકામ માત્ર ખોદકામ અને ઉદ્યોગ પૂરતું મર્યાદિત નથી. ભારતમાં એવા ઘણા વિસ્તારો છે જ્યાં ખાણકામની પ્રવૃત્તિઓ સાથે પ્રવાસનની પણ અપાર સંભાવનાઓ છે. જો તમે આ વિસ્તારોની ઊંડાઈ અને ઇતિહાસ સમજવા માંગતા હોવ, તો આ સ્થળોની મુલાકાત અવશ્ય લો:
1. ખેતડી કોપર બેલ્ટ, રાજસ્થાન
ઝુંઝુનુ જિલ્લામાં આવેલું ખેતડી ભારતમાં તાંબાના ખાણકામનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. અહીંની ખાણો જમીનની ઊંડાઈમાં ફેલાયેલી છે. રાજસ્થાન સરકાર હવે માઇનિંગ ટુરિઝમને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જ્યાં પ્રવાસીઓ જોઈ શકે છે કે પર્વતોની અંદરથી તાંબુ કેવી રીતે કાઢવામાં આવે છે અને તેને કેવી રીતે રિફાઇન કરવામાં આવે છે.
2. કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ્સ (KGF), કર્ણાટક
સોનાની ખાણો માટે પ્રખ્યાત KGF હવે એક ઐતિહાસિક સ્થળ બની ગયું છે. અહીંની ઊંડી ખાણો (જે એક સમયે વિશ્વની સૌથી ઊંડી ખાણોમાં ગણાતી હતી) એન્જિનિયરિંગની અજાયબી છે. અહીંની બ્રિટિશ સમયની આર્કિટેક્ચર ધરાવતી ટાઉનશીપ જોવી એ એક અલગ જ અનુભવ છે.
3. જાદુગોડા અને પલામુ, ઝારખંડ
ઝારખંડને ભારતનું “રત્નગર્ભા” કહેવામાં આવે છે. અહીં યુરેનિયમથી લઈને કોલસા અને બોક્સાઈટની ઊંડી ખાણો છે. પલામુ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં તમે જોઈ શકો છો કે કેવી રીતે ગાઢ જંગલો વચ્ચે ખનિજ સંપત્તિ છુપાયેલી છે. અહીં તમે બેતલા નેશનલ પાર્કની સાથે માઇનિંગ બેલ્ટની મુલાકાત લઈ શકો છો.
4. પન્ના હીરાની ખાણ, મધ્ય પ્રદેશ
આ ભારતની એકમાત્ર સક્રિય હીરાની ખાણ છે. અહીં પ્રવાસીઓ છીછરી ખાણો (Shallow Mines) જોઈ શકે છે અને સમજી શકે છે કે માટીમાંથી કિંમતી હીરા કેવી રીતે નીકળે છે.
ભવિષ્યની રાહ: આત્મનિર્ભર ભારત તરફ પગલું
ખાણ મંત્રાલયનો આ સુધારો માત્ર ટેકનિકલ ફેરફાર નથી, પરંતુ તે ભારતના “ખાણકામ ઇકોસિસ્ટમ” ને આધુનિક બનાવવાનો પ્રયાસ છે. ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન આપવાથી માત્ર નવી ટેકનોલોજી જ નહીં આવે, પરંતુ રોજગારીની હજારો નવી તકો પણ ઉભી થશે.
ઊંડા ખોદકામ માટે વિશેષ મશીનો અને ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’ (AI) આધારિત મેપિંગની જરૂર હોય છે. નવા નિયમો પછી હવે વૈશ્વિક કંપનીઓ ભારતમાં રોકાણ કરવા માટે વધુ ઉત્સાહિત થશે. આ પગલું ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં મજબૂત ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરશે અને આપણા કુદરતી સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરશે.
