હોર્મુઝની ખાડીમાં જહાજો પાસેથી ૨૦ લાખ ડોલરનો ટોલ વસૂલતું ઈરાન: ભારતીય જહાજોની હાલત શું છે?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ બાદ હવે હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) માં વ્યાપારી જહાજો પાસેથી ભારે ટોલ ટેક્સ વસૂલવામાં આવતો હોવાના અહેવાલોથી ખળભળાટ મચી ગયો છે. અહેવાલો મુજબ, ઈરાન કેટલાક જહાજો પાસેથી પસાર થવા માટે ૨૦ લાખ ડોલર (અંદાજે ૧૬.૬ કરોડ રૂપિયા) સુધીની રકમ વસૂલી રહ્યું છે. આ દરમિયાન ભારતની ચિંતા પણ વધી છે, કારણ કે ભારતની તેલ અને ગેસની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આ રસ્તા પર નિર્ભર છે.
ભારતનું વલણ: ‘ટોલ અંગે કોઈ ચર્ચા થઈ નથી’
આ અહેવાલો પર પ્રતિક્રિયા આપતા ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જાયસ્વાલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ટોલ ટેક્સ વસૂલવા બાબતે અત્યાર સુધી “કોઈ જ ચર્ચા” થઈ નથી. ભારતે હંમેશા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર ‘મુક્ત અને સુરક્ષિત નેવિગેશન’ની વકીલાત કરી છે. જાયસ્વાલે જણાવ્યું હતું કે, “અમે પણ ટોલ વસૂલવાના અહેવાલો જોયા છે, પરંતુ અમારું વલણ સ્પષ્ટ છે કે હોર્મુઝની ખાડીમાંથી જહાજોની અવરજવર કોઈપણ અવરોધ વગર થવી જોઈએ.”
ઈરાન કેમ વસૂલી રહ્યું છે ટોલ?
ઈરાનની સંસદની સુરક્ષા સમિતિના સભ્ય અલાદ્દીન બરુજર્દીએ સરકારી મીડિયાને જણાવ્યું હતું કે, “વ્યાપારી જહાજો પાસેથી ૨૦ લાખ ડોલરનો ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ વસૂલવો એ ઈરાનની તાકાત દર્શાવે છે.” ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા થયેલા હુમલા બાદ ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર પોતાનું નિયંત્રણ મજબૂત કર્યું છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો પાંચમો હિસ્સો આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે.
ભારત માટે કેમ જોખમી છે આ સ્થિતિ?
- ઉર્જા સુરક્ષા: ભારત પોતાની તેલ અને ગેસની જરૂરિયાત માટે ૯૦% પશ્ચિમ એશિયાના દેશો પર નિર્ભર છે, જેનો મોટો ભાગ હોર્મુઝની ખાડી દ્વારા જ આવે છે.
- જહાજોની અવરજવર: અત્યાર સુધીમાં ભારતના ઓછામાં ઓછા ૮ એલપીજી (LPG) ટેન્કરો આ રૂટ પરથી પસાર થયા છે.
- મોંઘા દર: ગ્રે માર્કેટમાં જહાજોના ભાડા સામાન્ય કરતા ચાર ગણા વધી ગયા છે, જેની સીધી અસર ભારતમાં ઈંધણના ભાવ પર પડી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને ટ્રમ્પનું નિવેદન
યુએન (UN) ના કાયદા મુજબ, કુદરતી જળમાર્ગો (Straits) પર કોઈ ટોલ વસૂલી શકાતો નથી, માત્ર માનવસર્જિત નહેરો (જેમ કે સુએઝ કે પનામા નહેર) પર જ ટેક્સ લઈ શકાય છે. જો કે, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ મુદ્દે ચોંકાવનારું નિવેદન આપતા કહ્યું કે, “અમે ઈરાન સાથે મળીને આને ‘જોઈન્ટ વેન્ચર’ તરીકે ચલાવવાનું વિચારી રહ્યા છીએ, જેથી આ માર્ગને સુરક્ષિત કરી શકાય.” ટ્રમ્પના આ બિઝનેસ જેવી વાતો કરતા નિવેદને વધુ મૂંઝવણ ઉભી કરી છે.
શું યુદ્ધવિરામ બાદ સ્થિતિ સામાન્ય થશે?
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીએ કહ્યું છે કે આગામી બે અઠવાડિયા સુધી ઈરાની સેનાના સંકલન સાથે સુરક્ષિત માર્ગ આપવામાં આવશે. પરંતુ યુરોપિયન યુનિયને ચેતવણી આપી છે કે હોર્મુઝમાં કોઈપણ પ્રકારનો પેમેન્ટ કે ટોલ સ્વીકાર્ય નથી. બીજી તરફ, ઈઝરાયેલ દ્વારા લેબનાન પર સતત થઈ રહેલા હુમલાઓને કારણે સ્થિતિ હજુ પણ તણાવપૂર્ણ છે.
આવતા અઠવાડિયે પાકિસ્તાનમાં યોજાનારી અમેરિકા-ઈરાન મંત્રણામાં હોર્મુઝનો મુદ્દો સૌથી મહત્વનો રહેશે. ભારત અત્યારે ‘રાહ જુઓ અને જુઓ’ (Wait and Watch) ની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે, પરંતુ તેલના પુરવઠામાં કોઈપણ અવરોધ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે મોટો પડકાર બની શકે છે.
