સબરીમાલા વિવાદ: આસ્થા વિરુદ્ધ બંધારણ… સુપ્રીમ કોર્ટમાં તીખી દલીલો, અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા પર ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો
કેરળના પ્રખ્યાત સબરીમાલા મંદિરમાં મહિલાઓના પ્રવેશને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ શુક્રવારે પાંચમા દિવસની સુનાવણી થઈ. આ સુનાવણી દરમિયાન આસ્થા, પરંપરા અને બંધારણીય અધિકારો વચ્ચેના સંતુલનને લઈને વકીલો અને જજો વચ્ચે અત્યંત તીખી અને બૌદ્ધિક ચર્ચા જોવા મળી હતી. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ફરી એકવાર આ જટિલ કોયડાને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે શું ધાર્મિક માન્યતાઓ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા કરતાં મોટી હોઈ શકે?
‘સંપ્રદાય’ શબ્દની વ્યાખ્યા અને આસ્થાનો આદર
આત્માર્થમ ટ્રસ્ટ વતી હાજર રહેલા વકીલ એમ.આર. વેંકટેશે ‘સંપ્રદાય’ શબ્દની વ્યાખ્યાને પડકારી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આ શબ્દ વિદેશી મૂળનો છે અને ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેની મર્યાદાઓ છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે બિન-સાંપ્રદાયિક મંદિરોના અધિકારોને પણ સમાન રક્ષણ મળવું જોઈએ.
વેંકટેશે વધુમાં જણાવ્યું કે, ઘણી મહિલાઓ સ્વેચ્છાએ માસિક ધર્મ દરમિયાન મંદિરોમાં જવાનું ટાળે છે. આ કોઈ જુલમ નથી, પરંતુ તે પરંપરા અને વ્યક્તિગત આસ્થાનો વિષય છે. અગાઉ ૯ જજોની બેંચે પણ નોંધ્યું હતું કે કરોડો લોકોની આસ્થાને ખોટી ઠેરવવી એ સૌથી કપરું કામ છે અને સામાજિક સુધારાના નામે ધર્મને સાવ પોકળ કરી શકાય નહીં.
રાજીવ ધવનની દલીલ: બંધારણીય સર્વોપરિતા
બીજી તરફ, વરિષ્ઠ વકીલ રાજીવ ધવને બંધારણીય દ્રષ્ટિકોણ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અદાલતે એવો સંતુલિત ચુકાદો આપવો જોઈએ જે તમામ ધર્મોના અધિકારોનું સન્માન કરે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આસ્થા સમય સાથે વિકસિત થાય છે અને આ પરિવર્તન માત્ર કાયદાથી લાવી શકાતું નથી.
ધવને દલીલ કરી હતી કે બંધારણમાં આપેલા કેટલાક મૂળભૂત અધિકારો ધાર્મિક પ્રથાઓ કરતાં ઉપર છે અને તેથી તેમને પ્રાધાન્ય મળવું જોઈએ. તેમણે અભિષેક મનુ સિંઘવીની એ દલીલ સાથે અસંમતિ દર્શાવી હતી કે ભગવાન અયપ્પાના અન્ય મંદિરો પણ છે જ્યાં મહિલાઓ જઈ શકે છે; ધવનના મતે, અધિકાર એ અધિકાર છે અને તે કોઈ એક ચોક્કસ સ્થળ સુધી સીમિત ન હોવો જોઈએ.
જસ્ટિસ અમાનુલ્લાહનું અવલોકન: ‘અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા’
સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ અમાનુલ્લાહે અત્યંત ગંભીર ટિપ્પણી કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે કોઈ બંધારણીય સંસ્થા આસ્થાના મામલામાં નિર્ણય લે છે, ત્યારે તેણે વ્યક્તિગત ધાર્મિક માન્યતાઓથી ઉપર ઉઠવું જોઈએ. તેમણે ‘અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા’ પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું કે ન્યાયાધીશોએ ચુકાદો આપતી વખતે પોતાની વ્યક્તિગત ધાર્મિક ચેતનાને બદલે વ્યાપક બંધારણીય માળખા દ્વારા નિર્દેશિત થવું જોઈએ.
બેંચે એવા પણ સંકેત આપ્યા કે બંધારણની વ્યાખ્યા માત્ર ધર્મ પૂરતી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ, પરંતુ તેમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને અંતરાત્માના અવાજનો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ.
મંદિર પ્રશાસનનો પક્ષ: ‘આ કોઈ રમકડાની દુકાન નથી’
મંદિરનું સંચાલન કરતા ત્રાવણકોર દેવસ્વોમ બોર્ડ (TDB) એ અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. બોર્ડે કોર્ટમાં કહ્યું કે સબરીમાલા મંદિર કોઈ રમકડાની દુકાન કે રેસ્ટોરન્ટ નથી કે જ્યાં કોઈ પણ નિયમ વગર પ્રવેશી શકે. અહીંના દેવતા ‘નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી’ છે અને આ જ કારણ છે કે ૧૦ થી ૫૦ વર્ષની વયની મહિલાઓના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ છે. બોર્ડે સવાલ કર્યો કે જ્યારે ભારતમાં અયપ્પાના બીજા ૧,૦૦૦ મંદિરો છે, ત્યારે મહિલાઓએ આ જ ખાસ મંદિરમાં પ્રવેશવા માટે કેમ આગ્રહ રાખવો જોઈએ?
કેસનો ઇતિહાસ: ૧૯૯૧ થી ૨૦૨૬
૧૯૯૧: કેરળ હાઈકોર્ટે સબરીમાલામાં ૧૦ થી ૫૦ વર્ષની વયની મહિલાઓના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
૨૦૧૮: સુપ્રીમ કોર્ટની ૫ જજોની બેંચે આ પ્રતિબંધને હટાવી દીધો અને મહિલાઓને પ્રવેશની મંજૂરી આપી.
વર્તમાન સ્થિતિ: ૨૦૧૮ ના ચુકાદા વિરુદ્ધ અનેક પુનર્વિચાર અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેના પર અત્યારે ૯ જજોની મોટી બેંચ સુનાવણી કરી રહી છે.
