હવે ખેડૂતો જ નહીં, માછીમારો પણ બનશે લખપતિ! સરકારનો ₹1 લાખ કરોડનો આ મોટો પ્લાન જુઓ
ભારતની ઓળખ સદીઓથી એક કૃષિ પ્રધાન દેશ તરીકે રહી છે, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે એક નવી શક્તિ તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવી છે— ‘નીલી ક્રાંતિ’ (Blue Revolution) દ્વારા. આજે ભારત માત્ર અનાજ અને કઠોળના ઉત્પાદનમાં જ આગળ નથી, પરંતુ દરિયાઈ ખાદ્ય પદાર્થો (Sea Food) ના ગ્લોબલ માર્કેટમાં પણ પોતાનો દબદબો બનાવી ચૂક્યું છે. દુનિયાભરના ડાઇનિંગ ટેબલ્સ પર આજે ભારતના ઝીંગા અને દરિયાઈ માછલીઓ પીરસવામાં આવી રહી છે.
છેલ્લા 11 વર્ષની વિકાસ યાત્રા પર નજર કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતે પોતાની વિશાળ દરિયાઈ પટ્ટીનો સાચો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે ભારત કેવી રીતે સી-ફૂડ એક્સપોર્ટનું ગ્લોબલ હબ બની રહ્યું છે.
વિકાસની રફ્તાર: 11 વર્ષમાં બમણો થયો કારોબાર
ભારતના મત્સ્ય પાલન અને દરિયાઈ ખાદ્ય ક્ષેત્રે છેલ્લા 11 વર્ષમાં જે ઝડપ પકડી છે, તે કોઈ ચમત્કારથી ઓછી નથી. સરકારી આંકડાઓ અને નિષ્ણાતોના મતે આ ક્ષેત્રમાં સરેરાશ 7 ટકાનો વાર્ષિક વધારો નોંધાયો છે.
રેકોર્ડબ્રેક કમાણી: વર્ષ 2013-14માં જ્યાં ભારતનું સી-ફૂડ એક્સપોર્ટ માત્ર ₹30,213 કરોડ હતું, ત્યાં વર્ષ 2024-25 સુધીમાં તે વધીને ₹62,408 કરોડને પાર કરી ગયું છે.
બમણો ઉછાળો: માત્ર એક દાયકામાં નિકાસનું મૂલ્ય બમણાથી વધુ થવું એ દર્શાવે છે કે ભારતીય ઉત્પાદનોની માંગ વૈશ્વિક બજારમાં કેટલી ઝડપથી વધી છે.
ગ્લોબલ માર્કેટ શેર: હાલમાં વિશ્વના કુલ સી-ફૂડ એક્સપોર્ટમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 8 ટકા છે. ગળાકાપ સ્પર્ધાવાળા ગ્લોબલ માર્કેટમાં આ એક ખૂબ મોટી સિદ્ધિ છે.
ઝીંગા (Shrimp): ભારતીય નિકાસનો ‘અસલી હીરો’
જ્યારે આપણે ભારતના સી-ફૂડ એક્સપોર્ટની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ‘ઝીંગા’ (Shrimp) નો ઉલ્લેખ સૌથી પહેલા આવે છે. ભારત આજે દુનિયામાં ઝીંગા નિકાસની બાબતમાં બીજા સ્થાને છે (ઇક્વાડોર પછી).
આંકડાઓની જુબાની: દેશના કુલ ₹62,408 કરોડની નિકાસમાંથી એકલા ઝીંગાનો હિસ્સો ₹43,334 કરોડ છે. એટલે કે ભારતની દરિયાઈ નિકાસની લગભગ 70% આવક માત્ર ઝીંગામાંથી આવે છે. ભારતનો ‘ફ્રોઝન શ્રિમ્પ’ અમેરિકા, યુરોપ અને ચીન જેવા મોટા બજારોમાં પહેલી પસંદ બન્યો છે.
વિવિધતા: 350 ઉત્પાદનો અને 130 દેશો
ભારત માત્ર ઝીંગા પૂરતું મર્યાદિત નથી. ભારત પાસે ઉત્પાદનોની એક લાંબી શ્રેણી છે:
ઉત્પાદનોની ચેન: ભારત વર્તમાનમાં લગભગ 350 થી વધુ પ્રકારના દરિયાઈ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે.
વૈશ્વિક પહોંચ: આ ઉત્પાદનોને વિશ્વના આશરે 130 અલગ-અલગ દેશોના બજારોમાં મોકલવામાં આવે છે.
નવી પ્રજાતિઓ: સરકાર હવે ઝીંગા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને પોર્ટફોલિયોને વધુ મજબૂત કરવા માટે ટ્યુના, સીબાસ, કોબિયા, પોમ્પાનો, મડ ક્રેબ અને દરિયાઈ શેવાળ (Seaweed) જેવી પ્રજાતિઓના વ્યાપારી ઉત્પાદન પર ભાર મૂકી રહી છે.
3 કરોડ લોકોની આશાઓને મળ્યો સહારો
મત્સ્ય પાલન માત્ર વ્યાપાર નથી, પરંતુ તે દેશના 3 કરોડ માછીમારો અને મત્સ્ય પાલકોની આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર છે. સરકારના પ્રયાસો અને વધતી નિકાસનો સીધો ફાયદો આ પાયાના સ્તરના કામદારોને મળી રહ્યો છે. બહેતર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કોલ્ડ સ્ટોરેજની સુવિધા અને આધુનિક નૌકાઓને કારણે હવે માછીમારો પોતાની પકડનો સાચો ભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર મુજબ મેળવી રહ્યા છે.
પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY): પરિવર્તનની લહેર
આ સફળતા પાછળ સરકારી નીતિઓનો મોટો હાથ છે. ખાસ કરીને ‘પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના’ એ આ ક્ષેત્રની કાયાપલટ કરી દીધી છે.
લક્ષ્ય: સરકારનું વિઝન સ્પષ્ટ છે— સી-ફૂડ એક્સપોર્ટને જલ્દીથી 1 લાખ કરોડ રૂપિયાના જાદુઈ આંકડા સુધી પહોંચાડવું.
સબસિડી અને પ્રોત્સાહન: યોજના હેઠળ મત્સ્ય પાલકોને નવા તળાવ બનાવવા, હેચરી સ્થાપવા અને આધુનિક ફીડ (ખોરાક) માટે મોટી સબસિડી આપવામાં આવી રહી છે.
ટેકનિકલ હસ્તક્ષેપ: જંગલી ઝીંગાની નિકાસ પરના નિયંત્રણો હટાવવા માટે સરકાર હવે નૌકાઓ પર ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) લગાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે, જેથી કાચબાની રક્ષા થાય અને વિદેશી બજારોમાં ભારતની છબી સુધરે.
પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ
ભારત ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ માર્ગમાં કેટલાક પડકારો પણ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગુણવત્તાના કડક ધોરણો અને અન્ય દેશોની સ્પર્ધા વચ્ચે ભારતે પોતાની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખવી પડશે. સરકાર હવે ‘વેલ્યુ એડેડ પ્રોડક્ટ્સ’ (જેમ કે રેડી-ટુ-કૂક સી ફૂડ) પર ધ્યાન આપી રહી છે. સાથે જ દરિયાઈ શેવાળની ખેતી પણ રોજગારીનું નવું માધ્યમ બની રહી છે.
