યુએસ-ચીન સંબંધોમાં ફરી તેજી કે તણાવ? જી-જિનપિંગ સાથે મુલાકાત પહેલા ટ્રમ્પનો આર્થિક વિસ્ફોટ.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે સત્તા સંભાળ્યા બાદ ઈરાન સામે તેની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (મહત્તમ દબાણ) ની નીતિને વધુ આક્રમક બનાવી છે. શુક્રવારે લેવાયેલા એક ઐતિહાસિક નિર્ણયમાં, યુએસ ટ્રેઝરી વિભાગે ઈરાની તેલના પરિવહન અને વેપારમાં સંડોવાયેલી ૪૦ શિપિંગ કંપનીઓ અને અનેક ટેન્કરો પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા છે. આ કાર્યવાહીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને મળતા ફંડિંગને અટકાવવાનો અને તેની પ્રાદેશિક પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ લગાવવાનો છે. ચીન ઈરાની તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર હોવાથી, આ નિર્ણયની સીધી અસર વોશિંગ્ટન અને બેઇજિંગ વચ્ચેના સંબંધો પર પડશે.
ચીની રિફાઇનરીઓ પર નિશાન
આ વખતે અમેરિકાએ માત્ર શિપિંગ કંપનીઓ જ નહીં, પણ ચીનના બંદર શહેર ડેલિયનમાં આવેલી ‘હેંગલી પેટ્રોકેમિકલ’ નામની વિશાળ રિફાઇનરીને પણ નિશાન બનાવી છે.
-
હેંગલીની ક્ષમતા: આ રિફાઇનરી દરરોજ અંદાજે ૪,૦૦,૦૦૦ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે તેને ચીનની સૌથી મોટી સ્વતંત્ર રિફાઇનરીઓમાંની એક બનાવે છે.
-
આરોપ: અમેરિકાનો દાવો છે કે હેંગલી ૨૦૨૩ થી સતત ઈરાની ક્રૂડ ઓઇલ મેળવી રહી છે, જેના દ્વારા ઈરાની સૈન્યને કરોડો ડોલરની આવક થાય છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ માં પણ આ કંપની ઈરાની તેલના ખરીદદારોની યાદીમાં ટોચ પર હોવાનું બહાર આવ્યું હતું.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ભૌતિક નાકાબંધી
આ આર્થિક પ્રતિબંધોની સાથે સાથે, અમેરિકાએ પર્સિયન ગલ્ફમાં આવેલા વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) પર ભૌતિક નાકાબંધી લાદી દીધી છે. વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠાનો લગભગ ૨૦% ભાગ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. અમેરિકાના આ પગલાથી ઈરાન માટે સમુદ્ર માર્ગે તેલની નિકાસ કરવી લગભગ અશક્ય બની જશે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં લેવાયેલો આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર હવે માત્ર કાગળ પરના પ્રતિબંધોથી સંતુષ્ટ નથી, પણ જમીની સ્તરે કાર્યવાહી કરવા માટે પણ તૈયાર છે.
મિત્ર દેશો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને કડક ચેતવણી
યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈરાન સાથે વેપાર કરનાર કોઈપણ પક્ષને છોડવામાં આવશે નહીં.
-
ગૌણ પ્રતિબંધો (Secondary Sanctions): અમેરિકાએ ચીન, હોંગકોંગ, યુએઈ અને ઓમાનની નાણાકીય સંસ્થાઓને પત્ર મોકલીને ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ ઈરાની તેલના નાણાકીય વ્યવહારોમાં સામેલ જણાશે, તો તેમના પર પણ ગૌણ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવશે.
-
અલ્ટીમેટમ: ૧૫ એપ્રિલની પ્રેસ બ્રીફિંગમાં બેસન્ટે કહ્યું હતું કે, “જો તમારી બેંકોમાં ઈરાની નાણાં છે અથવા તમે તેલ ખરીદો છો, તો અમે તમારા પર પ્રતિબંધ લાદવા તૈયાર છીએ.”
વૈશ્વિક તેલ બજાર અને કિંમતો પર અસર
જ્યારે ઈરાની તેલ પર પ્રતિબંધો કડક કરવામાં આવ્યા છે, ત્યારે અમેરિકાએ તેલની વધતી કિંમતોને નિયંત્રિત કરવા માટે એક ચતુર ચાલ ચાલી છે.
-
રશિયન તેલને મુક્તિ: વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠો ખોરવાય નહીં તે માટે રશિયન તેલ પરના કેટલાક પ્રતિબંધોમાં અસ્થાયી છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.
-
કિંમતોમાં ઉછાળો: પર્સિયન ગલ્ફમાં ચાલતા યુદ્ધ અને અમેરિકી નાકાબંધીને કારણે તેલ અને ગેસના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેની અસર ભારત જેવા આયાતકાર દેશો પર પણ પડી શકે છે.
ચીનનો વિરોધ અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
ચીને અમેરિકાની આ એકપક્ષીય કાર્યવાહીનો સખત વિરોધ કર્યો છે. વોશિંગ્ટનમાં ચીની દૂતાવાસના પ્રવક્તાએ આને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના શી જિનપિંગની મુલાકાત થોડા અઠવાડિયામાં જ થવાની છે. આ મુલાકાત પહેલા આવા આકરા પ્રતિબંધો લાદીને ટ્રમ્પ ટેબલ પર પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માંગતા હોય તેમ લાગે છે.
અમેરિકાની આ કાર્યવાહીથી ઈરાન આર્થિક રીતે વધુ એકલું પડી શકે છે. જોકે, આનાથી ચીન અને રશિયા જેવા દેશો વચ્ચે નવું ધ્રુવીકરણ સર્જાવાની પણ શક્યતા છે. આગામી દિવસોમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ વધવાની અને વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં નવી વધઘટ જોવા મળી શકે છે.
