ઈરાન યુદ્ધ અને બ્રિક્સ: ભારત માટે નવું ‘ધર્મસંકટ’, સભ્ય દેશો વચ્ચે સર્વસંમતિ સાધવી બની મુશ્કેલ
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા યુદ્ધની સીધી અસર હવે વૈશ્વિક સંગઠન બ્રિક્સ (BRICS) પર જોવા મળી રહી છે. આ વર્ષે ભારત બ્રિક્સની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે અને તેને તમામ સભ્ય દેશોને એક મંચ પર લાવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. પરંતુ, ઈરાન યુદ્ધને લઈને સભ્ય દેશોમાં એટલા ઊંડા મતભેદો છે કે ભારત માટે કોઈ એક સામાન્ય સમજૂતી પર પહોંચવું અત્યંત કપરું બની ગયું છે.
બ્રિક્સમાં આંતરિક ખેંચતાણ: ઈરાન અને UAE આમને-સામને
બ્રિક્સ સંગઠન હવે માત્ર પાંચ દેશો પૂરતું મર્યાદિત નથી, તેમાં ઈરાન અને યુએઈ (UAE) સહિત ૧૧ દેશો સામેલ છે. સમસ્યા એ છે કે સંગઠનના કેટલાક સભ્યો પોતે જ આ સંઘર્ષમાં સીધી કે આડકતરી રીતે સામેલ છે.
૨૪ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ દિલ્હીમાં યોજાયેલી બ્રિક્સના ડેપ્યુટી વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં ભારે ગરમાવો જોવા મળ્યો હતો. અહેવાલો મુજબ, ઈરાન અને UAE ના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે તીખી દલીલો થઈ હતી. ઈરાન ઈચ્છે છે કે બ્રિક્સ તેના સમર્થનમાં અને ઈઝરાયેલ-અમેરિકા વિરુદ્ધ નિવેદન જાહેર કરે, જ્યારે UAE ની માંગ છે કે ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવતા હુમલાઓની પણ નિંદા થવી જોઈએ.
સાંઝુ નિવેદન નહીં પણ ‘ચેઈર સ્ટેટમેન્ટ’ થી ચલાવવું પડ્યું કામ
જ્યારે કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠક પૂરી થાય ત્યારે તમામ દેશોની સંમતિથી એક ‘જોઈન્ટ ડિક્લેરેશન’ (સાંઝુ નિવેદન) બહાર પાડવામાં આવે છે. પરંતુ દિલ્હીમાં મળેલી બેઠકમાં આવી કોઈ સહમતિ સધાઈ શકી નથી.
પરિણામે, ભારતને ‘ચેઈર સ્ટેટમેન્ટ’ (Chair Statement) જારી કરવું પડ્યું હતું. આ એક એવું નિવેદન છે જે માત્ર યજમાન દેશ (આ કિસ્સામાં ભારત) જારી કરે છે, પરંતુ તેના પર તમામ સભ્યોની સત્તાવાર સંમતિ હોતી નથી. ભારત માટે આ એક મોટું રાજદ્વારી પડકાર છે કારણ કે અધ્યક્ષ તરીકે તે કોઈ પણ એક પક્ષે નમી શકે તેમ નથી.
ભારત માટે સંતુલન જાળવવું કેમ અઘરું છે?
ભારત સામે અત્યારે બેવડી મુશ્કેલી છે:
રશિયા અને ચીન: આ બંને દેશો ઈરાન તરફી ઝુકાવ ધરાવે છે.
પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો: ભારત અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથે પણ ગાઢ સંબંધો ધરાવે છે.
ઈરાને માર્ચ મહિનામાં જ ભારત પર દબાણ કર્યું હતું કે બ્રિક્સ દ્વારા અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના હુમલાની નિંદા કરવામાં આવે. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જાયસવાલના જણાવ્યા મુજબ, સભ્ય દેશો પોતે આ યુદ્ધમાં પક્ષકાર હોવાથી કોઈ એક સામાન્ય મુદ્દા પર બધાને રાજી કરવા એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે.
આગામી વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક પર નજર
આગામી ૧૪-૧૫ મેના રોજ ભારતમાં બ્રિક્સના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક યોજાવાની શક્યતા છે. આ બેઠકમાં ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી અને રશિયાના સેર્ગેઈ લાવરોવ ભારત આવશે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી પણ વર્ચ્યુઅલી જોડાઈ શકે છે.
આ બેઠકમાં જો પેલેસ્ટાઈન મુદ્દો, ગાઝાની માનવીય સહાય અને લાલ સમુદ્રની સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર સહમતિ નહીં સધાય, તો બ્રિક્સની એકતા પર સવાલો ઊભા થઈ શકે છે. ભારત અત્યારે પડદા પાછળ રહીને તમામ દેશો સાથે વાતચીત કરી રહ્યું છે જેથી મધ્ય પૂર્વના આ સંકટનો કોઈ રાજદ્વારી ઉકેલ લાવી શકાય.
