તેલની દુનિયામાં નવું સમીકરણ: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ અને યુએઈની એક્ઝિટ, ભારતે હવે શું કરવું જોઈએ?
૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આજના દિવસે વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રમાં એક ભૂકંપ સમાન સમાચાર સામે આવ્યા છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) એ પેટ્રોલિયમ નિકાસ કરતા દેશોના શક્તિશાળી સંગઠન ‘OPEC’ માંથી બહાર નીકળવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણય માત્ર તેલના ભાવોને જ નહીં, પરંતુ ભારત જેવા વિશાળ આયાતકાર દેશોના બજેટને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે.
ગઈકાલે ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ દુબઈથી આવેલા એક સત્તાવાર નિવેદને સમગ્ર વિશ્વના ઉર્જા મંત્રાલયોમાં દોડધામ મચાવી દીધી છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાતે (UAE) જાહેરાત કરી છે કે તે ૧ મે ૨૦૨૬ થી ‘OPEC’ (Organization of the Petroleum Exporting Countries) ના સક્રિય સભ્ય તરીકે રહેશે નહીં. દાયકાઓ સુધી આ સંગઠનના સ્તંભ ગણાતા યુએઈનો આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધની જ્વાળાઓ પ્રજ્વલિત છે.
૧. તેલના ભાવોમાં તત્કાલ ઉછાળો
યુએઈની જાહેરાત થતાની સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં તીવ્ર તેજી જોવા મળી છે. ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આજના આંકડા મુજબ:
-
WTI ક્રૂડ: ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડિંગમાં $૧૦૦.૩૬ પ્રતિ બેરલની સપાટી વટાવી ચૂક્યું છે.
-
બ્રેન્ટ ક્રૂડ: ૧.૨૫% ના વધારા સાથે $૧૦૪.૯૫ પ્રતિ બેરલ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ વધશે તો આ ભાવ આગામી સપ્તાહમાં $૧૧૦ સુધી પહોંચી શકે છે.
૨. અમેરિકા અને ટ્રમ્પ સરકાર માટે ફાયદાકારક સ્થિતિ
વોશિંગ્ટનમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની વર્તમાન સરકાર લાંબા સમયથી OPEC ને તેલના ભાવમાં કૃત્રિમ ફેરફાર કરતું એક ‘કાર્ટેલ’ (જૂથ) ગણાવતી આવી છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઓપેકનું વર્ચસ્વ ઘટે જેથી વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ મુક્ત રીતે નક્કી થઈ શકે.
-
ભૂ-રાજકીય લાભ: યુએઈ જેવા મજબૂત સાથીનું ઓપેક છોડવું એ ટ્રમ્પની એનર્જી પોલિસી માટે મોટી જીત સમાન છે.
-
ઉત્પાદન સ્વતંત્રતા: હવે યુએઈ પોતાની મરજી મુજબ તેલનું ઉત્પાદન વધારી કે ઘટાડી શકશે, જે ઓપેકના ક્વોટા સિસ્ટમથી ઉપર હશે. આનાથી અમેરિકાને તેની જરૂરિયાત મુજબ તેલ મેળવવામાં સરળતા રહેશે.
૩. ભારત પર થનારી અસરોનું વિશ્લેષણ
ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ કાચું તેલ આયાત કરે છે. યુએઈ ભારતનો વિશ્વાસપાત્ર તેલ સપ્લાયર રહ્યો છે. આ નિર્ણયની અસર બે પ્રકારે થઈ શકે છે:
-
નકારાત્મક અસર (ટૂંકા ગાળા માટે): અત્યારે તેલના ભાવ $૧૦૪ને પાર કરી ગયા હોવાથી ભારતનું આયાત બિલ વધશે. આનાથી દેશની રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) પર દબાણ આવશે અને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો થતા મોંઘવારી વધી શકે છે.
-
હકારાત્મક અસર (લાંબા ગાળા માટે): જો યુએઈ ઓપેકની મર્યાદાઓમાંથી બહાર નીકળીને ઉત્પાદન વધારે છે, તો લાંબા ગાળે બજારમાં તેલનો પુરવઠો વધશે. ભારત સીધા દ્વિપક્ષીય કરારો દ્વારા યુએઈ પાસેથી સસ્તું તેલ મેળવી શકશે, જે ઓપેકની કિંમત નિર્ધારણ નીતિથી અલગ હશે.
૪. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને યુદ્ધની ભીતિ
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વધતા તણાવને કારણે ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (જ્યાંથી વિશ્વનું ૨૦% તેલ પસાર થાય છે) પર નાકાબંધી જેવી સ્થિતિ છે. યુએઈનો આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે તે હવે આ પ્રાદેશિક અસ્થિરતા વચ્ચે પોતાની આર્થિક નીતિઓ સ્વતંત્ર રાખવા માંગે છે. કતાર અને અંગોલા પછી યુએઈનું બહાર નીકળવું એ સંકેત આપે છે કે હવે તેલ ઉત્પાદક દેશો ‘સામૂહિક ક્વોટા’ કરતા ‘વ્યક્તિગત નફો’ અને ‘રાષ્ટ્રીય હિત’ ને વધુ મહત્વ આપી રહ્યા છે.
૫. ભારતની વ્યૂહરચના શું હોવી જોઈએ?
૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ સંજોગોમાં ભારત સરકારે તેની ઉર્જા સુરક્ષા માટે વ્યૂહાત્મક તેલ અનામત (Strategic Petroleum Reserves) નો ઉપયોગ કરવો પડી શકે છે. ઉપરાંત, રશિયા અને યુએઈ જેવા દેશો સાથે સીધા રૂપિયામાં વેપાર કરીને ડોલરના વધતા ભાવની અસરોને ઓછી કરવી પડશે.
UAE ની OPEC માંથી વિદાય એ વૈશ્વિક ઉર્જા ઈતિહાસનો એક વળાંક છે. તેલના ભાવમાં અત્યારે ભલે ભડકો દેખાઈ રહ્યો હોય, પણ આ પુનર્ગઠન ભવિષ્યમાં ‘ઓપેક’ ના એકાધિકારને તોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થશે, જેનો અંતિમ ફાયદો ભારત જેવા ઉભરતા અર્થતંત્રોને મળી શકે છે.
