અમેરિકાની ‘વોચ લિસ્ટ’માં ભારત: શું આ પાછળ ચીન અને રશિયા જેવું કારણ છે?
તાજેતરમાં યુએસ ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ (USTR) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા વાર્ષિક ‘સ્પેશિયલ 301 રિપોર્ટ’માં ભારતને ફરીથી ‘પ્રાયોરિટી વોચ લિસ્ટ’ (અગ્રતા યાદી) માં રાખવામાં આવ્યું છે. આ યાદીમાં ભારતની સાથે ચીન અને રશિયા જેવા દેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાના મતે ભારત તેના બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR) ના રક્ષણ અને અમલીકરણમાં હજુ પણ પાછળ છે, જે અમેરિકી કંપનીઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
શું છે આ ‘સ્પેશિયલ 301 રિપોર્ટ’?
અમેરિકા દર વર્ષે તેના વેપારી ભાગીદારોના આઈપીઆર (Intellectual Property Rights) કાયદાઓની સમીક્ષા કરવા માટે આ અહેવાલ તૈયાર કરે છે. જો કોઈ દેશ અમેરિકી કંપનીઓના પેટન્ટ, કોપીરાઈટ અથવા ટ્રેડમાર્કનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેને ‘વોચ લિસ્ટ’ અથવા ‘પ્રાયોરિટી વોચ લિસ્ટ’માં મૂકવામાં આવે છે. ભારત છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી આ યાદીમાં સતત સ્થાન મેળવી રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્રમાં બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી મતભેદો ચાલી રહ્યા છે.
ભારત સામેના મુખ્ય આક્ષેપો અને ચિંતાઓ
USTR ના અહેવાલમાં ભારત વિશે કેટલીક ગંભીર બાબતો નોંધવામાં આવી છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ભારત આઈપી-સઘન ઉત્પાદનો (IP-intensive products) પર ઊંચી કસ્ટમ ડ્યુટી લાદે છે. આ ઉત્પાદનોમાં નીચે મુજબના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે:
-
માહિતી અને સંચાર તકનીક (ICT) પ્રોડક્ટ્સ
-
સોલર એનર્જી સાધનો
-
તબીબી ઉપકરણો (Medical Devices)
-
ફાર્માસ્યુટિકલ્સ (દવાઓ)
-
કેપિટલ ગુડ્સ (મૂડીગત સામાન)
અહેવાલ મુજબ, આ ઊંચા ટેક્સને કારણે અમેરિકી કંપનીઓને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવામાં અને સ્પર્ધા કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં ઓનલાઈન પાઈરસી અને નકલી ચીજવસ્તુઓના વેચાણ પર નિયંત્રણ લાવવા માટેના કાયદાકીય અમલીકરણમાં રહેલી ખામીઓ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને પેટન્ટનો વિવાદ
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે સૌથી મોટો ઘર્ષણનો મુદ્દો દવાઓની પેટન્ટનો છે. ભારત ‘ફરજિયાત લાયસન્સિંગ’ (Compulsory Licensing) ની જોગવાઈ રાખે છે, જે અંતર્ગત જો કોઈ જીવનરક્ષક દવાની કિંમત સામાન્ય લોકોની પહોંચની બહાર હોય, તો સરકાર અન્ય સ્થાનિક કંપનીને તે જનરિક દવા બનાવવાની મંજૂરી આપી શકે છે. અમેરિકી ફાર્મા કંપનીઓ આનો સખત વિરોધ કરે છે કારણ કે તેનાથી તેમનો નફો અને એકાધિકાર ઘટે છે. બીજી તરફ, ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ છે કે ગરીબ દર્દીઓને સસ્તી દવાઓ પૂરી પાડવી એ તેની નૈતિક અને બંધારણીય જવાબદારી છે.
ભારત સરકારનું વલણ અને પ્રગતિ
ભારત સતત એવું કહેતું આવ્યું છે કે તેના IPR કાયદાઓ વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) ના TRIPS કરાર મુજબ જ છે. ભારતે છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં આઈપીઆર ઈકોસિસ્ટમને સુધારવા માટે ઘણા મહત્વના પગલાં લીધાં છે, જેમાં: ૧. આઈપી એપ્લિકેશનની પ્રક્રિયાનું ડિજિટલાઈઝેશન. ૨. પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્કની નોંધણીમાં લાગતા સમયમાં મોટો ઘટાડો. ૩. બૌદ્ધિક સંપદાના રક્ષણ માટે જાગૃતિ અભિયાન.
જોકે, અમેરિકાનું માનવું છે કે આ ફેરફારો પૂરતા નથી અને હજુ પણ જમીની સ્તરે કડક અમલીકરણની જરૂર છે.
વેપાર સંબંધો પર તેની અસર
ભારતને પ્રાયોરિટી વોચ લિસ્ટમાં રાખવાથી તાત્કાલિક કોઈ આર્થિક પ્રતિબંધો લાગતા નથી, પરંતુ તે દેશની છબીને નુકસાન પહોંચાડે છે. તે સંભવિત વિદેશી રોકાણકારો (FDI) ને એવો સંકેત આપી શકે છે કે ભારતમાં તેમની ટેકનોલોજી અથવા સંશોધન સુરક્ષિત નથી. આનાથી દ્વિપક્ષીય વેપાર મંત્રણાઓમાં અમેરિકાનું દબાણ વધી શકે છે.
