મેડિકલ હિસ્ટ્રીની સૌથી મોટી શોધ: લેબોરેટરીમાં નહીં, પણ શરીરમાં કુદરતી રીતે બન્યા શુક્રાણુઓ!
મેડિકલ સાયન્સના ઇતિહાસમાં એક અભૂતપૂર્વ ઘટના બની છે. બ્રસેલ્સની ‘વ્રિજે યુનિવર્સિટી’ (Vrije Universiteit Brussel) ના સંશોધકોએ દાવો કર્યો છે કે, ૧૬ વર્ષ પહેલાં જે બાળકની અંડપિંડની પેશીઓ (Testicular Tissue) ફ્રીઝ કરવામાં આવી હતી, તેને ફરીથી શરીરમાં પ્રત્યારોપિત કરીને શુક્રાણુઓ ઉત્પન્ન કરવામાં સફળતા મળી છે. આ પ્રયોગે વિશ્વભરના એવા હજારો પરિવારો માટે આશાનું કિરણ જગાડ્યું છે જેમના બાળકો નાની ઉંમરે કેન્સરનો સામનો કરી રહ્યા છે.
નેથન ક્રોફોર્ડની સંઘર્ષગાથા
નેથન જ્યારે માત્ર ૯ વર્ષનો હતો, ત્યારે તેને મગજમાં ‘ગ્લિયોમા’ (Glioma) નામની ગાંઠ હોવાનું નિદાન થયું હતું. આ ટ્યુમર મગજના એવા નાજુક ભાગમાં હતું કે સર્જરી કરીને તેને કાઢવું જોખમી હતું, કારણ કે તેનાથી મગજના મહત્વના કાર્યોને નુકસાન થઈ શકે તેમ હતું. ડોક્ટરોએ નક્કી કર્યું કે તેને રેડિયોથેરાપી અને કીમોથેરાપી દ્વારા ઓગળવામાં આવે.
પરંતુ, કીમોથેરાપીની એક આડઅસર એ પણ છે કે તે શરીરના પ્રજનન કોષોને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. નેથન હજુ પ્યુબર્ટી (તરુણાવસ્થા) માં પણ પ્રવેશ્યો નહોતો, એટલે કે તેનું શરીર હજુ શુક્રાણુઓ બનાવતું નહોતું. આવી સ્થિતિમાં ભવિષ્યમાં તે પિતા બની શકે તે માટે ઓક્સફર્ડની જોન રેડક્લિફ હોસ્પિટલના સર્જનોએ કીમોથેરાપી શરૂ કરતા પહેલા નેથનના અંડપિંડની પેશીનો એક નાનો હિસ્સો (Wedge) કાઢીને તેને સુરક્ષિત રીતે ફ્રીઝ કરી દીધો હતો.
પેશીઓને સુરક્ષિત રાખવાની પ્રક્રિયા (Cryopreservation)
સામાન્ય રીતે પુખ્ત પુરુષો પોતાના શુક્રાણુઓ ફ્રીઝ કરાવી શકે છે, પરંતુ બાળકોમાં શુક્રાણુઓ બનતા જ નથી. તેમની પેશીઓમાં માત્ર ‘સ્ટેમ સેલ્સ’ (Stem Cells) હોય છે, જે મોટા થયા પછી શુક્રાણુઓ પેદા કરે છે. યુઝેડ બ્રસેલ્સ (UZ Brussel) હોસ્પિટલે આ પદ્ધતિમાં વિશ્વભરમાં નેતૃત્વ કર્યું છે.
નેથનની આ પેશીઓને -૧૯૬°C તાપમાને પ્રવાહી નાઇટ્રોજનમાં રાખવામાં આવી હતી. આટલા નીચા તાપમાને કોષોની તમામ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ થંભી જાય છે, જેથી તે વર્ષો સુધી સુરક્ષિત રહે છે. બ્રસેલ્સ આઈવીએફના ડો. વીરલે વ્લોબર્ગ્સ જણાવે છે કે, “આ પ્રક્રિયા ભવિષ્યના વિકલ્પો ખોલે છે, જોકે અમે હજુ સંતાન પ્રાપ્તિની ૧૦૦% ગેરંટી આપી શકતા નથી, પરંતુ તે આશા જરૂર આપે છે.”
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કેવી રીતે કરવામાં આવ્યું?
આશરે ૧૬ વર્ષ પછી, એટલે કે ૨૦૨૫ માં, જ્યારે નેથન ૨૬-૨૭ વર્ષનો થયો, ત્યારે સંશોધકોએ તે ફ્રીઝ કરેલી પેશીના ટુકડાઓ કાઢ્યા. તેમણે પેશીના ચાર ટુકડાઓને નેથનના બાકી રહેલા અંડપિંડમાં અને ચાર ટુકડાઓને અંડકોષની ત્વચાની નીચે પ્રત્યારોપિત (Graft) કર્યા.
આ પેશીઓને એક વર્ષ સુધી શરીરમાં રહેવા દેવામાં આવી જેથી કુદરતી હોર્મોન્સની અસર હેઠળ તે વિકસી શકે. તાજેતરમાં જ્યારે આ ગ્રાફ્ટ્સને બહાર કાઢીને તપાસવામાં આવ્યા, ત્યારે પરિણામો ચોંકાવનારા હતા. અંડપિંડની અંદર મુકવામાં આવેલા બે ગ્રાફ્ટ્સમાં સંપૂર્ણ વિકસિત અને પરિપક્વ શુક્રાણુઓ જોવા મળ્યા હતા!
પરિણામો અને ભવિષ્યની આશા
આ સંશોધનના વડા પ્રોફેસર એલન ગૂસેન્સે આને “ખૂબ મોટી શોધ” ગણાવી છે. જોકે, આ પેશીઓ સીધી રીતે શુક્રાણુ નળી (Sperm Duct) સાથે જોડાયેલી નહોતી, તેથી શુક્રાણુઓ કુદરતી રીતે વીર્યમાં ભળી શકે તેમ નહોતા. પરંતુ, લેબોરેટરીમાં તે શુક્રાણુઓને એકત્રિત કરીને ફ્રીઝ કરી લેવામાં આવ્યા છે, જેનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં આઈવીએફ (IVF) પદ્ધતિ દ્વારા સંતાન પ્રાપ્તિ માટે કરી શકાશે.
આ શોધ શા માટે મહત્વની છે?
૧. બાળ કેન્સરના દર્દીઓ માટે: જે બાળકોને લોહીનું કેન્સર, મગજની ગાંઠ કે અન્ય ગંભીર બીમારીઓ છે, તેમના માટે આ ટેકનિક જીવનદાન સમાન છે.
૨. નવી તકો: અત્યાર સુધી જે યુવાનોને બાળપણમાં કેન્સરને કારણે વંધ્યત્વ આવ્યું હોય, તેમની પાસે કોઈ ઈલાજ નહોતો. હવે તેમની પાસે પોતાના જૈવિક બાળકો હોવાની તક છે.
૩. વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ: યુઝેડ બ્રસેલ્સે અત્યાર સુધી ૧૪૧ બાળકોની પેશીઓ ફ્રીઝ કરી છે. નેથનનો કિસ્સો એ સાબિત કરે છે કે લાંબા સમય સુધી સાચવેલી પેશીઓ ફરી જીવંત થઈ શકે છે.
